Connect with us

Yazılar

Klasik Dönemde Okullaşma ve Urfa – Harran Okulları – Sait Alioğlu

Yayınlanma:

-

Okullaşma Nedir?

Bu durum iki madde ile özetlenebilir: Okullaşma durumu ve okul çağındaki çocuklara okuma olanağının sağlanmış olması.

Okullaşma için okula giden öğrenci oranını ve okul sayısını artırmak gerekir.

Konu okullaşma olunca devreye doğal olarak eğitim ve öğretim girer. Eğitim, çeşitli alanlarda bilgi ve beceri sahibi olması istenen ve isteyen kişilere yönelik eylemler silsilesidir.

Öğretim ise karşı tarafa salt bilginin aktarıldığı, ortada öğreten ile öğrenenin olduğu, zihinsel ve el becerisi gerektiren bilginin söz konusu olmadığı “bilgi aktarma” şeklidir.

Kendi içerisinde özgül bir ağırlığa sahip olan bu iki yöntemin artı ve eksileri vardır.

Yeri gelmişken belirtelim Türkiye’de yapılan genel itibarıyla eğitim değil öğretimdir. “Eğitim ve öğretim dönemi” denen bu sürecin isminde eğitim öğretimden önce gelse de sıralama tam tersi olmalıydı. Çünkü öğrenilmeyen, öğretilmeyen bir şeyin eğitimi mümkün değildir.

Tarih boyunca “din temelli” okullaşma durumuna bir vurgu

Bir Süryani ilim adamı, okullaşma konusunda aşağıda gösterdiğimiz minvalde bir sıralama yapmış. Bize de ilginç geldi. Bakalım.

1- İlk okulu Allah açtı. (Doğru galiba. Nitekim “Allah kalemle yazı yazmayı öğretti.”) (Alak, 96/1-5)

2- İkinci okulu Hz. Âdem açtı. (Bu da doğru galiba. Zira mahiyetinin ne olduğunu tam olarak bilmesek de kalemle yazmak öğretilmiş ve öğrenilmişse o zaman bu işi ilk defa Hz. Âdem’in yaptığı düşünülebilir.)

3- Üçüncü okulu Hz. Nuh açtı. (Bu da mümkün!)

4- Dördüncü okulu “ulu’l-azm” peygamberlerden olan ve bir “millet”i bulunan Hz. İbrahim açtı. (Buna da evet!)

5- Daha sonra bu peygamberlerin okul açma işlerinin Antik Yunan’da vücut bulduğunu görüyoruz. Ama burada açılan okulun mahiyeti açısından şirk içerdiği söyleniyor (ki, bu da doğru!)

6- Altıncı okulun süregelen İslam-tevhid mesajının üzeri örtülmesi, var olan hakikatin gizlenmesi üzerine Hz. İsa tarafından açıldığı belirtilmektedir.

Bu bilgiler dikkat edilirse Hz. İsa ile sona eriyor.

Bize göre bunlar doğru olmakla birlikte modern dönemde seküler okullaşma eğilimini sarf-ı nazar ettiğimizde “bize kadar izi kalan” son tevhid okulunun da bir daha kapanmamak üzere Hz. Muhammed tarafından açıldığını söylememiz gerekiyor. Hz. Peygamber döneminde Medine’de hizmet veren Ashab-ı Suffa buna en güzel örnektir.

Urfa Okulu

Dünyanın en eski şehirlerinden biri olan Urfa; Yahudilik, Hristiyanlık ve İslamiyet gibi üç büyük dinin gelişimi ve etkinliği açısından önemli bir yere sahiptir. Urfa’nın ilahi olsun, beşeri olsun birçok dinin kültürel gelişiminde büyük rolü olmuştur. Bilhassa Hristiyanlık ve İslamiyet’in kültürel merkezi olarak işlev görmüştür. Yahudilik, Hıristiyanlık, Süryanilik, Nesturilik, Sabiilik ve İslamiyet gibi birçok din ve mezhebi bünyesinde barındıran nadir şehirlerden birisidir.

Bu okulda okutulan dersler açısından önem açısından ilk sırayı felsefenin aldığını, daha sonra tıp, edebiyat ve tarihin geldiğini bilmekteyiz. Urfa Okulu, 363 senesinde İranlılar tarafından kurulduğundan bazı kaynaklarda İran medresesi olarak da geçmektedir. Urfa Okulu, farklı din ve mezheplerin etkisinde kaldığından olsa gerek daha çok felsefeye önem verilmiştir. O dönem açısından başta İran/Sasaniler olmak üzere Roma gibi güçlü ve istilacı aynı zamanda yerleştikleri yerde kendi kültürel değer ve hayat telakkilerini emperyalist bir bakış açısıyla hakim kılmaya çalışan devletlerin varlığına rağmen doğuyu ve batıyı ilgilendiren konularda eğitim yapılması istenen okul olgusu açısından birçok şehir dururken başta Urfa’nın ve Harran’ın tercih edilmesi dikkate şayandır.

Bu güçlerden dönemin İran’ının yukarıda belirttiğimiz gibi Urfa’yı tercih etmesi ve burada bir medrese/okul açma düşüncesi bu topraklarda neşvünema bulmuş olan dinlerin, dinsel öğretilerin gerek kendileri ve gerekse de hâkimiyetleri altına almayı düşündükleri o bölgede mukim toplumlar açısından önem arz ediyordu. Zaten öteden beri varlıkları kabul edildiği halde içerik açısından tartışılan ama sonuçta o bölgenin ‘peygamberler bölgesi’ olmasının tesmiyesine bir uygunluk içerisinde bu okulların bu şehirlerde kurulmak istenmesinin önemli bir delili olabilir.

Urfa Okulu’nun birçok dinin ve mezhebin etkisinde kaldığını, başta Yakubi ve Nesturiler arasında bitmek bilmeyen çekişmeler baş gösterdiğinden bu okul 489’da kapatılıp Nesturi hoca ve talebelerinin de kovulduklarını görmekteyiz. Urfa Okulu en çok Süryanilerin etkisinde kalmıştır. Süryaniler filozof değil felsefeci yetiştirmişlerdir. Ayrıca İslam felsefesine ilk çağ filozoflarının eserlerinden (tercüme suretiyle) fikri malzeme sağlamışlardır. Urfa Okulu’nun en istikrarlı çizgisini Müslümanların egemenliği altındayken sürdürdüğü bilinmektedir. Bu meyandan olmak üzere Yunan felsefesi etkisinde başlayan tartışmalar İslami hükümlerin ve inançlarının akılcı yorumlanmasına neden olmuştur. Emevi ve Abbasi dönemlerinde itikadi mezheplerin doğmasına, İslam’ın çoğulcu düşünme ve bir arada yaşama biçiminin oluşmasına, kelam ilminin gelişmesine katkı sağlamış olduğunu da belirtmiş olalım.

Urfa Okulu’nun Müslümanların egemenliğine geçtikten sonra da geçmişteki gibi felsefe okulu olarak özelliğini koruduğunu, gayrimüslim insanlara karşı bir hoşgörü çerçevesinde yaklaşım sergilediklerini ve onların inançlarına dokunmadıklarını ilme verilen önemden dolayı bu okulların ne adına olursa olsun kapatılmadıklarından bahsedilebilir. Ki azınlıkta olanlar, azınlık olarak varlıklarını korudular ve felsefenin öğreticisi olmaya devam ettiler.

Birçok yabancı yazar tarafından Urfa Akademisi olarak da tanımlanan Urfa Okulu, Hristiyan teolojisi açısından İsa’nın kişiliği konusunda başta Kadıköy Ortodoksluğu olmak üzere Nasturilik/Diyofizitçilik, Yakubilik/Monofizitçilik gibi birçok konuda etkin ve belirleyici rol oynamıştır. Urfa Okulu’nda yetişen ve ders veren hocalar yalnızca ilahiyatla iştigal etmemişlerdir. Müzik, şiir, edebiyat, felsefe gibi çeşitli dallarda ürünler vermişlerdir. Örneğin Bardaysan iyi bir aziz olmasının yanında iyi bir müzisyendir ve kiliseye müziği ilk sokan kişidir. Aziz Afraim, Suruçlu Yakup ve Viranşehirli Yakup iyi birer şairdir. Hatta bu dönemde komşu şehirlerden ve ülkelerden gelip sanat, edebiyat, felsefe ve ilahiyat eğitimi alan birçok fikir ve düşünce adamı vardır.

Urfa Okulu’nun entelektüel arkaplanı

Urfa Okulu eski dünyanın, doğuda konumlanan ve dönemin ilgili çevreleri tarafından bilinen ve tanınan önemli birkaç okulundan biriydi. MS I. yüzyıldan itibaren Hristiyanlığı kabul eden ve Hristiyan inancının şekillenmesinde önemli bir fonksiyon icra eden Urfa, Süryanilerin tarih boyunca ilahiyat bağlamında öne çıktıkları iki okuldan birisidir. (Diğeri Harran okuludur.) Burası söz konusu dinsel geleneğin yanı sıra V. yüzyıldan itibaren Atina ve civarındaki felsefi okulların kapatılmasından sonra bir kısmı Yeni Eflatuncu bilimcilerin gelmesiyle daha da hareketlenmiştir.

“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” ayeti ile Hz. Peygamber’e ait “İlim Çin’de bile olsa onu gidip alınız.” hadisinden yola çıkan Müslümanların fetihle İslam topraklarına kattıkları yerlerde öteden beri var olan kültürlerle diyalog kurmaları, onları koruyup sahip çıkmaları hoşgörü ortamının da oluşmasında önemli bir işlevi olmuştur.

İslam’ın değiştirilmesi mümkün olmayan ve bizzat Kur’an’ın kesin olarak vurguladığı itikadi/inançsal ilkelerini hariç tuttuğumuzda göreceliği toplumlar açısından farklılık arz edebilecek konularda insanlar muhayyer bırakılmış bununla birlikte önemli bir alan olan örfe vurgu yapılmıştır. Şayet bu böyle olmasaydı Müslümanlar asırlar boyu koyu bir Arap tasallutu altında ne kendi ‘makbul değerlerini’ ne de kültürel etkileşim sonucu başka toplumlar almaları gereken değerleri alabileceklerdi. Bu da yerinde sayma, çürüme ve yok olmayı beraberinde getirecekti.

Vahyî temele dayanan birçok dinde ona arız olan yanlışlıklar ve hurafeler zamanla o dinlerin vahyi temellerini nasıl sarsmışsa buna rağmen en son din olması hasebiyle İslam’ın kendi vahyi temellerini yitirmeyeceğinin yanında İslam’a inanan ama ona yaklaşım tarzında gerek şirk gerekse de hurafe kalıbında var olan ama hakikati içermediği apaçık olan inanç dizgeleriyle hareket etmek İslam’a zarar vermeyeceği halde ona kendi fehvasında inanıp yanından bir değer biçmeye çalışacak olan kişiye büyük zararlar verebilir ve onulmaz yaralar açabilir.

İşte bu meyanda sadece Urfa üzerinden bile yaşanılan bir yeri indirgemeci mantıkla kutsallık kalıbı içerisinde değerlendirmeye meyyal Müslümanların normalde göz önünde bulunan hakikati es geçip onun yerine ikame edilen kalıplara bakıp onlardan bir sonuç çıkarma girişiminin maddi ve kültürel açılardan bir getirisi olsa da sonuçta hakikate vasıl olma açısından bir ağırlığının olmayacağını insanlık tarihi verilerinden bilmemiz gerekir.

Eğitimin Mekân ve Anlayış Olarak El Değiştirmesi

Harran’ın ilme ve felsefeye hizmet ettiği ve ünlü bilginleri yetiştirdiği dönemlere baktığımızda İslam dışı olan Sabilik ve Hıristiyanlığın etkisinde kaldığı, daha sonra ise İslami duyarlılığın hakim olduğu bir döneme girdiğini görüyoruz. Zira Harran’da 10. asrın başına kadar Hristiyan olmayan felsefecilerin Sasani İmparatorluğu tebaasından olup Farsça konuşan felsefecilerin oluşturduğu bir okulu bulunuyordu. Bununla birlikte tamamıyla Yunan bilimi ve felsefesinin çalışıldığı okullara devam edenler genellikle Hristiyan’dı.

Harran felsefe okulunun ortaya çıkışı ile ilgili olarak bir başka kaynakta da şu ifadelere yer veriliyor: İslam’ın ortaya çıkışından sonra eğitim İskenderiye’den Antakya’ya geçti ve burada tek bir öğretmen kalıncaya kadar uzun bir süre kaldı. Son öğretmenden iki kişi eğitim gördü, bunlardan her ikisi de daha sonra yanlarına kitaplarını da alarak buradan ayrıldılar.

Anlaşıldığı kadarıyla bunların bir kısmı Hıristiyan, bir kısmı ise Müslüman öğrencilerden oluşuyordu. Eğitimin bir açıdan göç yoluyla İskenderiye’den Harran’a geçmesi aynı zamanda buranın doğal olarak sosyo-kültürel bir değişim geçirmesi demekti: “İşte bu göç sayesinde sosyo-kültürel bir değişim geçiren Harran’da ilim ve felsefe canlanmış, bir kültür merkezi olmuştur. Ekseri Grek asıllı olan Harran halkı putperestti. Onlar, İmparator Justinyanus devrinde Hristiyanlığın Doğu Roma İmparatorluğu’nun resmi dini kabul edilmesinden sonra Hristiyanların baskısına dayanamayarak aslî vatanlarından göç etmişlerdi. Şehirlerinden ayrılmalarıyla birlikte bu göçebeler, özellikle Yeni Eflatunculuk (Neo-platonik Philosophy) olmak üzere Yunan kültürüne bağlılıklarını devam ettirdiler. Bu Harran putperestleri, Abbasiler devrinde Yunan felsefesini ve onlara ait ilimlerini Bağdat’a taşıdılar.

İslam düşüncesinin oluşumunda önemli bir yeri ve etkileri bulunan isim ve fikirler üzerinde duran Cabiri, şunları naklediyor: “Evet bazı Şarkiyatçılar Antakya, Nusaybin, ve Harran (Suriye ve Irak’ın kuzeyi) ile Cündşapur’daki (Güney İran) bazı Süryani ekollerinin oynadıkları rolden bahsetmektedirler. Bunlar Yunan menşeli felsefe ve bilimlerin tercüme yoluyla Doğu’ya intikaline katkıda bulunmuşlardır. Hatta bazıları söz konusu ekollerin kelâm ilmi gibi birtakım İslami ilimleri de etkilediklerini söylemektedir. Ama bu Süryani ekollerin üstatlarını ve öğrencilerini İslam kültüründeki tercüme faaliyetlerine yaptıkları katkılardan dolayı takdir etmemize rağmen aradığımızı onlarda bulamamaktayız.” Bu ekoller hakkında bilinen onların genelde dinî karakterli ekoller olduğudur. Onlar kutsal metinlerle sıkı bir ilişki içindeydiler ve kilisenin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde yönlendiriliyorlardı.

Harran’ın salt paganist öğretisinden oldukça farklılık içeren ve doğrudan Grek din kültürünün önemli bir parçası olan Hermetizm’in bu düşünceye sahip İskenderiye Okulu müntesiplerince önce Harran’a, oradan da İslam dönemlerinde bir ilim merkezi olarak öne çıkan Bağdat üzerinden İslam düşüncesine etkisine dair Muhammed Âbid El-Cabiri ise “Arap Aklının Oluşumu” adlı eserinden şu ifadelere yer veriyor: “Hristiyan olan Harranlı Süryanilerin ortaya koydukları çalışmalarını kendi dini ihtiyaçları ve ekolleri üzerinden yine kendi dinleri adına yapmalarının yanında Harranlı Sâbiîlerin ise kendi pagan anlayışları bağlamında hareket etmişlerdir. Harranlılar kendilerine Babil’den gelen kozmoloji bilimlerine ilgi göstermiş, bunlarla bağlantılı olarak gezegenlere tapmış, yıldız bilimi ve büyüyle uğraşmışlardır. Kadim mirasın “gayr-i makul” boyutunda yer alan iki temel akımdan birini oluşturan Hermetik dini felsefenin sahipleri sayılan Sâbiîlerin yerleşim yeri olması da Harran’ın önemini arttıran bir faktördür. İslam tarihinde tercüme kültür aktarımı faaliyetleri sahasında Harranlıların da büyük rolü olmuştur. Özellikle de ikinci dönemde bunu açıkça görmekteyiz. Onlar, kendi ilmî ve felsefi miraslarının büyük bölümünü (Hermetik eserlerin bir bölümü de olmak üzere) Arapça’ya aktarmışlardır.”

Harran Okulu

Başlangıç tarihi bilinmemekle birlikte miladi ilk yüzyıllardan itibaren varlığı kabul edilen bu üniversite o dönemde dünyanın en önemli felsefe okulu olarak bilinir. İskenderiye ve Atina’dan sonra en büyük felsefe okulu Harran Okulu’dur. İslâm ordularının Harran’ı almalarından sonra da bu üniversite varlığını sürdürmüştür. 718-913 tarihleri arasında İslâm’ın hakim olduğu dönemlerde bilim ve sanatta zirveye ulaşılmış, dünyaca ünlü birçok bilim adamı yetişmiştir. Bu üniversiteye o dönemde İslâm dünyasının her yerinden talebeler gelmekte idi. Bu üniversitede Sabiî, Paganist, Hristiyan ve Müslüman âlimler beraber rahatça çalışmaktaydılar.

Geçmişten günümüze tarihi bir kalıntı olarak gelen Harran, birçok dinin menşei ve birçok medeniyetin beşiği olmuştur. İslam öncesi ve sonrası olmak üzere iki dönemde bilim ve kültüre hizmeti olan Harran, tarihi süreç içerisinde bir dönem en parlak devrini yaşamış, ihtişamlı bir isim bırakmıştır. Düşünce tarihi açısından Harran’a baktığımızda ilim ve felsefe açısından oldukça haklı bir şöhrete sahip olduğunu görürüz..

Özellikle din ve felsefe tarihi açısından bakıldığında Harran bir bilim ve medeniyet merkezi olarak belirginleşir.

Harran Okulu ve Felsefe

Felsefe, Yunan filozoflarından ve en önemlilerinden biri olan Platon’dan (Eflatun) başlayarak modern dönem filozoflarına kadar belli başlı filozoflarla ve bazı Müslüman filozofların tarif ve tanımlarından yola çıkılarak eşyanın hakikatini araştıran bir ilim olarak tanımlanmıştır. Böyle olmakla birlikte, o şer’i yol olmayıp onun gibi kararlı değildir. Buna rağmen, o, yapısı ve içerdiği doneler açısından es geçilmesi pek de mümkün görünmeyen bir olgudur.

İslam dünyasında ilk asırlarda tercüme edilmeye bağlı olarak revaç bulan ve Müslüman filozoflarca işin özgünlüğü korunarak İslam felsefesi şeklinde tavsif edilen felsefenin, belli bir müddet sonra, o da var olan siyasi mülahazalarla eğitim müfredatından çıkarıldığı, reddedildiği, unutulduğu ve daha sonra, Osmanlı son döneminde, “hikmet sevgisi” olarak tanımlanan felsefe, bu kez bize doğru Batıcılık yoluyla tekrar yol bulmuştu.

Yukarıda bir yerde, felsefenin İslam dünyasında ilk asırlarda tercüme yoluyla tanınır olduğundan bahis açmıştık. Zamanla İslam felsefesi şeklini alacak olan bu tercüme faaliyetlerinde birçok okulla birlikte Harran Okulu’nun yeri çok önemli ve bambaşka idi.

Siyasî, ticarî, ilmî ve coğrafî olarak merkezi roller üstlenen Harran, çok az mekâna nasip olan bu özellikleriyle, çeviri, felsefe, tıp, astronomi ve benzeri alanlarda birçok ünlünün yetişmesine uygun zemin hazırlamıştır. Belki de bundan dolayı Harran sakinleri, yerel dilleri Süryanicenin yanında Yunancayı da kullandılar. İslam coğrafyasına dâhil olduktan sonra da Harran ve bitişik yerleşim yeri Urfa, felsefe ve bilim merkezi oldular ve aynı zamanda çeviri faaliyetlerinin odağında bulundular.

Yıldız-gezegen kültüne dayalı politeist/paganist Harran anlayışı, Helen düşüncesine direnmesine rağmen Hermes, Agathodaimon, Aratus, Solon, Eflatun, Euhermerus, Pisagor birçok Yunan filozofunu kutsallaştırarak kendi azizleri içerisine dâhil ettiler. Bu etkileşimin bir benzerini aynı coğrafyanın yeni sahipleri Müslümanlar tarafından da yaşandığı bir gerçektir.

İslam felsefesinin oluşumu, her ne kadar Harranlı Sâbiîlerin gerek Süryaniceden ve gerekse de Yunancadan Arapçaya yaptıkları tercüme faaliyetlerine dayanıyor ve belli bir oranda ondan etkilendiği söylense de Allah’ın insanlara kitabı ve hikmeti vermiş olması bu etkileşimi büyük oranda aza indirmiş ve bir müddet sonra yok hükmüne sokmuştur diye düşünmek gerekirdi. Nitekim Müslüman filozofların Allah’ı tanıyarak insanı, tabiatı ve hayatı bilip öğrenmesi, onları bu yolla elde etmesi yani hikmet şubesine başvurması sonucu vaki olmuştu. Ki “Hikmet, müminin yitik malıydı.”

Harranlı olup geleneksel Sâbiî inanca sahip olan, uğraş alanları hasebiyle başta kendi bölgelerinde olmak üzere farklı coğrafyalarda da kendilerinden bahsedilen bu insanların belki de en önemlilerinden biri olan Sabit b. Kurra’nın kendinden emin bir şekilde memleketi olan Harran’ı kastederek Hıristiyanlığa yönelik olarak söylediği “Bu şehir asla Hristiyanlıkla kirlenmemiştir.” sözü az da olsa meseleyi açıklar mahiyetteydi.

Belki de Sabit b. Kurra’ya bu ifadeleri söyleten sebeplerden birisinin adeta “tencere dibin kara” fehvasında ortaya çıkan, temelde tevhidi öze sahip bulunan Hristiyanlığın geldiği son nokta açısından aralarında belirgin bazı farklar bulunsa da onun pagan özellikleri düstur edinmesine yönelik bir itiraz olabilirdi.

Köşe Yazıları

Bir Kuşak Hikâyesi: Fon’da Ne Var?

Yayınlanma:

-

Yaşadığımız oldukça trajik kuşak hikâyesini ve bunun nasıl da bir tekerrür olduğunu düşündükçe Mehmet Âkif için düş kırıklığı yaratan yüz yıl önceki o kuşak hikâyesinden bir ders çıkarılabilirdi belki, dememek mümkün değil ki şayet ibret alınsaydı, tekerrür mü ederdi?

Evet, yorulduk, kırıldık; eleştirmekten, dikkate alınmayan sözleri yinelemekten de usandık!  Ama her ne yaparsanız yapın sonuçta tarih ve kelimeler gelip dilinize dolanıyor. Kimi kışkırtarak kimi de öfkelendirerek hadi, ne susuyorsun, ‘işte bu anlattığım senin hikâyen!’ diyerek hem de! Öyle bir hikâye ki ister istemez maruz kalıyor ve etkileniyorsunuz çünkü tıpkı nice umutlarla yeryüzüne yayılan o küçük derecikler gibi Anadolu’nun köylerinden, kasabalarından yola çıkan binlerce, yüreği umut dolu genç gibi yollara koyularak şiddetine, eşitsizliğine, haksızlığına ve hiçe sayılmalarına maruz kalınan bir sistemi değiştirme azmiyle birleşerek ırmaklaşan bir hikâyenin içindesin. Yaşanılan süreç, romantik bir ütopizmden acımasız bir iktidar kavgasına evrildikçe ister istemez dışlanmış, daha doğrusu bu değildi benin rüyam, deyip bir kenara çekilmişsiniz!

Kuşak hikâyeleri de böyle başlar işte! Proudhon, Marx, Lenin, Efganî, Âkif, Nursî, Gandi, Kutub, Şeriatî, Malcolm X… Bizim kuşak da işte bu saydığım isimlerden öyle veya böyle etkilendiler, ilham aldılar ve ütopik umutlarına bel bağlayarak dünyayı değiştirmek uğruna yola çıktılar. Ütopyalar test edilmemiş hayallerdir ve çoğu kez gerçekleşimleri o hayallerin oldukça ötelerine savrulur hatta kendi kurucularının düşlerinin katili olur. Yok mudur bu acı gerçekliği aşan? Olsa da bir elin parmakları kadar azdır. Geride kalan ise çoğu kez trajik ve hatta komedik hikâyelerdir.

Aslında bizim kuşağın da dahil olduğu büyük hikâye, Cumhuriyetin kuruluşuyla başlar. Bir halkın yeniden doğuşuna dair dramatik bir öyküdür yaşanan. Her şey umutla, düşlerle ve heyecanla başlamıştır ama süreç ilerledikçe bu herkese, tüm Anadolu’ya ait hikâye giderek bir grup muhterisin elinde kalır. Aslında neredeyse ilk postkolonyal mücadele olarak başlayan süreç, tersinden bir işlev görerek neredeyse kolonyalizmin (Batı üstüncülüğünün) tüm İslam dünyasına hatta postkolonyal dünyaya benimsetilmesinin, çaresizleşmenin olumsuz bir örneğine dönüşür. Kemalist ideoloji, onurlu bir mücadeleyle ayağa kalkmanın değil de boyun eğmenin bir hâlet-i rûhiyesini yaymaya başlamıştır sâir dünyaya.

Orada da kalmamıştı bu hikâye. Günümüzde yaşanan hikâyenin de bir prelüdü, gerekçesi, referansı yahut günümüzün muhterisleri o günlerin adeta kötü birer mukallididir. Öyle ki günümüzün hikâyesinin mottosu fon ise o günün hikâyesinin mottosu da aferistler’dir. Öyle ki İstiklal mücadelesine yardım olsun diye Hindistanlı Müslümanlarca gönderilen paranın da sermaye yapıldığı Cumhuriyetin ilk bankası olan ve giderek hükûmet üzerinde bir baskı grubu hâline gelen İş Bankası’nda görevli politikacı ve nüfuzlu kişilere, İş Bankası’nın Fransızca karşılığı olan Banque d’Affaires kelimelerinden yola çıkarak, aynı zamanda ‘çıkarcı’ anlamına gelen ‘affairisme’ kelimesinin karşılığı olan ‘aferistler’[1] denmekteydi. Bu ise spekülatör anlamına gelmekteydi yani günümüzün fonzileri!

Cumhuriyetin başlangıcından itibaren millî gelirin yüzde otuzu askerî harcamalara ayrılmaktadır. Sivil ve askerî bürokrasiye verilen ücretler ve yine bu kökene dayanan millî burjuvaziye(!) verilen krediler de göz önünde tutulursa özellikle Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Osmanlı Devleti’nin borçları ve yabancı şirketlerin millîleştirilmesine ayrılan paylarla birlikte bütçenin tamamını bulan, belki de aşan bir giderler tablosu ortaya çıkmaktadır. Bu koşullar içerisinde ülkenin kalkınması ve geri kalmışlık yazgısını yenmesi, ülkenin yeni sahiplerinin seçmiş olduğu ya da kendilerine benimsetilen bir stratejiyle yine gelişmiş olan ülkelerden alınacak borçlara ülkeyi mahkûm kılmaktadır. Gerçi bu strateji, son dönemdeki Osmanlının da stratejisidir ve Osmanlı’dan tevarüs edilmiştir. Bu strateji ise Batıcı bir sınıf yaratmayı ülkenin kalkınmasından daha önemli görerek sömürgeci ülkelerin dayattığı ithal ikâmeciliğini ve buna uygun bir sömürü siyasetini kolaylaştıran bir siyasal-hukuksal ilişkiler ağını oluşturup bunu da millî bir burjuvazi yaratma teşebbüsü olarak takdim etmekle sonuçlanmıştır.

Böylece Batılı ülkeler tarafından sürdürülen sömürü ve bu sömürüye kaynak yaratmak için yürütülen iç sömürü, modernleşme ve ilerleme başlıkları ve hedefleri altında meşrulaştırılmıştır. Oysa modernleştirici ütopya olarak algılanan Batı sistemi, toplumsal dinamikleri tasfiyeyi ve durdurmayı değil, en iyimser yaklaşımla kendi çıkarlarına uygunlaştırmayı amaçlar. Tabii ülkenin kendi koşullarınca oluşturulmayan ve tasarımını bu ülke halkına dayandırmayan iktidar seçkinlerinin doğal olarak başka bir seçeneği yoktur. Ne var ki bu apaçık aracılık işlevinin sözüm ona millîliği, yerliliği ve bağımsızlığı; emperyalist vesayetin dayattığı koşulların ve bu koşullarla çatışmayı göze alamayan bir iktidarın yarattığı sömürü ve bu sömürüye ilişkin düzenlemeler, kendini halkına karşı millî bir devlet olarak takdim eden bir iktidarın bu emperyalist ilişkiyi sözde bağımsız bir ulusal devlet söylemine bir tür tercümesidir. Dolayısıyla bu dil, daha başından, üstüne yerleşmiş olduğu zemin nedeniyle sorunlu ve mürâî bir dildir.

Oysa bağımsızlaşma ve kalkınma savaşımı, bir başka tarzda da verilebilirdi: Emperyalist ilişkiler ağında bir yer kapma kaygısı taşımaksızın bu halkın değerlerinin ve potansiyelinin harekete geçirilmesine dayanarak verilen bir millî mücadeleyle… Tıpkı Hindistan veya Çin gibi! Gerçi buralarda da Batıcı stratejiler galebe çalmış; özgürleşme, bağımsızlaşmanın önüne alınamamıştır. Zira savaşımın kendisi büyük ölçüde sömürgecinin araçlarıyla verilmektedir ve bu araçlar sanıldığı gibi sadece mekanik gereçlerden ibaret değildir. Bir biçimde Batı modernleşmesini de yaratan kapitalist mantığın taşıyıcıları olan bu gereçler, sadece savaşımın gereçleri olmaktan öte, mantığın da işlevleridir.

Nitekim Kemalist kadroyu da üreten mantık, tam da bu bağımla(n)ma stratejisinin ürünüdür. Kendilerini eğiten Osmanlı modernleşmesinin (Bu eğiticiler, çoğunlukla doğrudan sömürgeci güçlerdir.) ellerine tutuşturduğu silahlar, süreç içerisinde bizzat ne yaptıklarının farkında olmayan bu yetiştiricilere çevrilecek; hilafete ve padişahlığa karşı girişilen iktidar kavgası, giderek dinin ve farklı ırkların hedef alındığı ırkçı ve laik bir ulus yaratma projesine dönüşecektir. Öyle ki M. Esat Bozkurt 1930’da, Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’nde şunları söyleyecektir: … Bu milletin efendisi Türk’tür. Öz Türk olmayanların Türk vatanında bir hakkı vardır, o da hizmetçi olmaktır, köle olmaktır. Dünyanın en hür memleketindeyiz. Bunun adına Türkiye diyorlar!

Yerel gerçekliğin karşısına çıkan bu bakış, kendi tasarımını giderek her şeyden daha önemli görür bir hâle gelecektir. Bu yeni tasarımın baş aktörleri sivil ve askerî bürokrasi ve bu bürokrasiye dayanan millî burjuvazi’dir. Bu burjuvazi ise doğal bir biçimde bizzat iktidar tarafından, iktidar çevresindeki kabullerle üretilmektedir ki bu kabullerden en önemlisi reis’e itaattir. Doğan Avcıoğlu’ndan dinleyelim: İş Bankası içinde, kendilerini iş hayatının göbeğinde bulan Kurtuluş Savaşı temsilcileri de iş hayatının tadına kolayca varacaktır. Celal Bayar liderliğindeki Muammer Eriş, Siirtli Mahmud, Kılıç Ali, Recep Zühtü, Salih Bozok, Nuri Conker, Cevat Abbas gibi kişiler ‘İş Bankası Grubu’ olarak tanınacak ve bu grubun adı, ‘affairisma’ tartışmalarında sık sık işitilecektir.

Bu ise bir tür spekülatörlüktür. İş Bankası’nın 13 yönetim kurulu üyesinin tamamı milletvekilidir. Yine 1931 ile 1940 arasında kurulan şirketlerin % 74,2’sinin kurucuları da bürokratlardır. Günümüz fon skandalında ise artık bankalar değil fonlar ve onların sorumluları, SPK ve BDDK gibi kurumlar konuşulmaktadır. Her ne kadar başörtülü bir kadın imgesiyle skandal örtbas edilmeye çalışılsa da görünen o ki sorun, bu kurban’la geçiştirilecek gibi değil! Olayın arka yüzünde görülmeyen o nomenklatura’ya Hayati Yazıcı’nın oğlu dolayımıyla dokunulduysa da hemen geri adım atıldı. Zira orada bir direnç noktası var ve asıl kıyamet orada kopacak gibi.

CHP döneminin önde gelen gazetecilerinden Falih Rıfkı da durumu şöyle değerlendirir: İş Bankası’nın bir nevî “politikacılar bankası” olarak kurulmuş olması, Cumhuriyet tarihi için pek acıklı bir aferizm salgınının başlangıcı olmuştur. İş Bankası’nı kuranlar ve bilhassa onun umum müdürü, dürüst kimselerdi. Fakat bankayı yürütebilmek, tutabilmek ve işletebilmek, uzun müddet devlet otoritesini kullanmağa bağlı kalmıştır. Kolay kazanç elde etmeğe çalışanlar, yerli yabancı, Ankara’da nüfuz tüccarlarını bulmakta ve onlar vasıtası ile bankayı kendi teşebbüsleri için sürüklemekte idi.  Şevket Süreyya Aydemir de İkinci Adam adlı kitabında bu konudan şöyle bahsetmektedir: İş Bankası’nın kuruluşu sırasında, Gazi’nin de takdir ve teşviklerinde yer alan iyi niyetlerin yanında, bir taraftan da memlekette Devlete arkasını vererek Devlet nüfuz ve imkânlarından faydalanan birtakım affairiste temayüllerin, yani iş adamlığı, çeşitli yollardan iş takipçiliği, zayıf ruhlu insanların menfaatlerine göre işletilen tesis cereyanlarının da belirdiği bir gerçektir. Hemen hiçbiri iş âleminden gelmeyen, hemen hepsi de eski millî mücadele günlerinin asker, idareci yahut siyasetçi elemanları arasından gelen bazı insanların yeni devrin iktisadî işlerini ve imkânlarını, az çok maskeli şekillerde, fakat daima Devletin nüfuzuna dayanarak kendi menfaatlerine kullanmak çabaları olmuştur. Yani tıpkı günümüzdeki sermaye ve fon piyasalarında olduğu gibi!

Başkaya’ya göre ise 1929’da millî sermaye ile kurulmuş 25 sanayii ve maden şirketi vardı. Bunların yönetimleriyle 20 kadar mebus ilgileniyordu. 38 millî bankada ise 31 mebus bulunuyordu. O dönemde toprak ağaları da mebusluk yapmaktaydı. Sürekli olarak mebusluğa tayin edilenlerden biri de Emin Sazak’tır.1920-1950 arasında, yani otuz yıl müddetle devamlı olarak mebusluk yapan Emin Sazak’ın Eskişehir civarında 70 bin dönüm arazisi bulunmaktaydı. Cavit Oral, Damar Arıkoğlu, Ali Saip, Hilmi Uran, Kasım Gülek, Hilmi Uluğ… gibi. Yine meclisin müdavimi olan ‘şeyh’ mebuslar da bulunmaktaydı. İbrahim Arvas, Hakkı Ungan, Zülfü Tigrel, Halil Hulki, Mahmut Soydan…  Yani tıpkı günümüzde olduğu gibi!

Kısacası oligarşik riyaset sistemini onaylayan ve hatta pekiştiren her eğilim ve toplumsal seçkin sistemde kendine bir yer bulurken özgün, özgür ve eleştirel yaklaşıma sahip olanlar ise ister bu sürece gelinceye değin yoğun bir mücadele ve emek vermiş ve isterse verili sistemin zihniyetine mensup olsun, asla karar vericilere dahil edilmemektedir. Bu nedenle de sistem, kendini ayakta tutabilmek için giderek kirli, işbirlikçi ve çıkarcı tiplere ihtiyaç duymakta hatta insanları bağımlı kılmak için kirlenmelerini de sağlamaktadır çünkü kimseye borcu ve minneti olmayan şahsiyetler, usulsüz ve haksız işlerin karşısına çıkarak bu tür işbirliklerine girmemekte ve sistem hakkında kuşkulara yol açabilmektedir. O zaman ise meydan kapıkullarına ve kifayetsiz muhterislere kalmaktadır.

Doğan Avcıoğlu’na göre Ziraat Bankası, Şeker Sanayii, Kâğıt Sanayii, Çimento Sanayii, Limancılık İşletmeleri, Milli Sigortacılık, Kibrit ve Alkollü içkiler tekeli gibi millî sanayiyi korumak ve geliştirmek amacıyla kurulan işletmeler, sonuçta iktidar seçkinlerine rant sağlayan birer kazanç ve sömürü alanı hâline gelmişler, devlet eliyle yeni zenginler yaratmanın aracı olmuşlardır. Ankara ve İstanbul’da hazine arazileri, vakıf malları ve arsa spekülasyonları yoluyla birçok rejim yandaşı, haksız kazançlar sağlamaktadır. Falih Rıfkı’ya göre ise: Sabit olmuştur ki, Mustafa Kemal, şapka ve Latin harfleri inkılâplarını başarabilecek kadar kuvvetli bir idare kurmuş fakat bir şehir plânını tatbik edebilecek kuvvette bir idare kuramamıştı. Prof. Fehmi Yavuz da bu konuda aynı hükmü vermektedir: Ankara imarı, arsa spekülasyonu bakımından ibretle takip edilecek misallerle doludur. İkinci Cihan Harbi’ne kadar Ankara’da gelişip serpilen spekülasyon hareketi, bu harp içinde ve onu takip eden senelerde yurdun her tarafına süratle yayılma istidadı göstermiş ve spekülasyon şampiyonluğu Ankara’dan İstanbul’a geçmiştir. Kirli işlerle suçlanan milletvekillerinden biri kendini şöyle savunur: Hepiniz, başta reisimiz olmak üzere, zenginleşmek lâzımdır, demokrasi zenginliğe dayanır demiyor, muydunuz? Hepiniz aynı işlere girmediniz mi?

Kısa yoldan hak edilmemiş kazançlara ve bunların sağladığı hayatlara ulaşmak, uzun süreli iktidarların her yozlaşma dönemlerinin doğal sonucu ama bunun faturasını ödeyenler, CHP döneminde yardım paraları banka sermayesi edilen Hindistan Müslümanları iken (Normalde bunun iadesi gerekli değil miydi?), şimdilerde ise birçoğu küçük yatırımcılar olan sıradan insanlardır ki çoğunun parası hâlâ ödenmiş değil!

Bu yolsuzluklar ise birbirine o kadar benziyor ki o zaman kullanılan jargon bile günümüzdekiyle aynı! Farklı olan ise paranın kaynağı, akış biçimi ve aktığı sosyoloji. Bunu, sosyoloji gibi aşırı bir genelleme ile tanımlamak da doğru değil elbette. Her iki durumda da bu sermayeden/fondan yararlananlar, iktidar seçkinleri. Meclisin ve bürokrasinin adeta kendilerine tahsis edildiği, buraya çöreklenen ve para kadar güç dağılımını da denetleyen ve belirleyen kesimler. Her iki durumda da özenilen tahayyül, Batı toplumları ve rejimleri fakat uygulamaya konulan, her iki durumda da bu toplumların ve rejimlerin kültürel, siyasal ve ekonomik tutumları olmayıp özünde Osmanlı genetiğine dayanan -adeta- bir saray kültürünün alışkanlıklarıyla yaşama arzusu! Bu aşırı arzu ise tıpkı Osmanlının saray çevresinde oluşan o yozlaşmışlığın, halktan uzaklığın ve halka tepeden bakışın arızalarıyla malûl. Öyle ki bu tip bir bakışla ne cumhuriyet ne demokrasi ne de İslamlık gerçekleştirilebilir! Zira bunların gerçekleştirilmesi ancak sabırla, emekle, tevazuyla, eşitlikçi bir duyguyla ve düşünümsel akla değer veren bir yaklaşımla mümkündür.

Gerek Cumhuriyet’in kadroları gerekse İslamcı kadrolar yola çıkarken ve ülküleri için mücadele verirken bu amaçlarla hareket etmeyi düşünüyorlardı. Ne var ki öyle bir kırılma noktası ve kritik bir aşama var ki o, tam da bir kopma, yolların ayrılış noktasıdır. Bir ülküyü o noktaya getiren birikim, emek, öncelikler, idealler, kadrolar, zihniyet ve ciddiyet her ne ise, oradaki kararı verecek olan da odur! Meclisinden Hüseyin Avni Ulaş’ı ve Mehmet Akif’i tasfiye eden bir anlayış kadar Mustafa Yeneroğlu ve Ali Babacan gibilerine tahammül edemeyen bir anlayış da sadece diktatoryayı değil, aferist ve fonzi sürecini de başlatan, bilinçaltındaki gerçek arzusu bu olan ya da sahici bir çabanın zorlukları yerine iktidar arzularına boyun eğen bir anlayıştır. Dolayısıyla da Türkiye’nin makus talihinin yenilebilmesi için sorumluluk sahiplerinin mücadele azimlerini yitirmemeleri ve mevcut, egemen her iki eğilimin aktörlerinin de tasfiye edildiği bir siyasal arınmayı gerçekleştirmeleri gerekir.

Ne dersiniz: bu büyük hesaplaşma ve arınma mümkün müdür?

[1] Ümit Aktaş, Osmanlı Çağı ve Sonrası, Çıra Y. s. 449. (Yazıdaki alıntılar bu kaynaktandır.)

Devamını Okuyun

Köşe Yazıları

Dünyayı Kirleten Düzeni Sorgulamadan Dünyayı Kurtaramazsınız!

Yayınlanma:

-

COP31: İklim adaleti mi, küresel güçlerin yeni ekonomik düzeni mi?

Antalya’da COP31 toplanıyor. Dünya liderleri, hükümet temsilcileri, uluslararası kuruluşlar, büyük şirketler ve sermaye çevreleri bir araya gelerek insanlığın geleceğini konuşuyor. Kürsüler kuruluyor, bildiriler hazırlanıyor, yeni hedefler açıklanıyor, sürdürülebilirlikten, yeşil dönüşümden, temiz enerjiden ve karbon nötr bir gelecekten söz ediliyor.

Her şey son derece görkemli!

Peki, bütün bu görkemli toplantıların ortasında cevap bekleyen asıl sorular neden hâlâ karşılıksız?

Dünyayı bu hâle kim getirdi?
Bu düzen kimin çıkarına işliyor?
Doğayı talan ederek servet biriktirenler neden hesap vermiyor?
En önemlisi de bütün bu yıkımın bedelini neden yoksul halklar ödüyor?

COP31’i değerlendirirken öncelikle bu soruları sormak zorundayız çünkü mesele yalnızca atmosferdeki karbon miktarı, yenilenebilir enerji yatırımları veya ülkelerin açıkladığı emisyon hedefleri değildir. Mesele, insanlığın doğayla kurduğu ilişkinin arkasındaki ekonomik ve siyasal düzendir!

İklim krizini anlamak için önce bu düzeni konuşmalıyız.

İklim krizinin sorumlusu kim?

Dünyaya bakın!

Bir tarafta sınırsız üretimi, sınırsız tüketimi ve sürekli büyümeyi ekonomik başarının ölçüsü hâline getirmiş bir sistem var. Diğer tarafta bu sistemin ortaya çıkardığı çevresel yıkımla yaşamaya mahkûm edilen milyarlarca insan!

Ormanlar yok ediliyor, nehirler kirletiliyor, denizler atıklarla dolduruluyor, topraklar zehirleniyor. Doğal kaynaklar, insanlığın ortak varlığı olmaktan çıkarılıp ekonomik çıkarların hammaddesine dönüştürülüyor.

Üstelik bütün bunlar olurken insanlığa sürekli bireysel sorumluluk hatırlatılıyor.

Daha az su tüketin!
Daha az elektrik kullanın!
Plastik poşet kullanmayın!
Karbon ayak izinizi küçültün!
Daha çevreci ürünler satın alın!

Elbette bireysel sorumluluk önemlidir ancak insanlara musluğu kapatmayı öğütleyenler; sanayinin, enerji üretiminin, küresel ticaretin ve büyük sermayenin doğaya yaptığı tahribatı neden aynı kararlılıkla tartışmıyor?

Bireye, sorumluluk yüklemek kolaydır. Asıl zor olan, bu yıkımı üreten ekonomik yapıyı sorgulamaktır!

İklim krizinin faturasını sıradan insanlara kesip, krizin arkasındaki ekonomik düzeni dokunulmaz ilan edemezsiniz!

ABD ve Çin: İklim siyasetinin büyük çelişkisi

İklim müzakerelerinin en büyük çelişkilerinden biri, dünyanın en büyük ekonomik ve siyasî güçlerinin sorumlulukları meselesidir.

ABD, sanayileşme tarihinden bu yana atmosfere bırakılan sera gazlarının en büyük sorumlusudur. Çin ise günümüzde dünyanın en büyük yıllık sera gazı emisyon kaynağıdır.

ABD’nin 2026 yılında Paris Anlaşması’ndan ve Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nden çekilme sürecine girmesi, uluslararası iklim iş birliğinin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha göstermiştir.

Çin ise Paris Anlaşması’nın tarafı olmakla birlikte dünyanın en büyük güncel emisyon üreticisi olarak çok daha güçlü bir sorumluluk taşımaktadır.

Şimdi soralım:

Dünya ekonomisine yön veren, küresel üretim zincirlerini kontrol eden, enerji piyasalarında belirleyici olan bu ülkelerin sorumlulukları yeterince tartışılıyor mu?

Yoksa iklim politikalarının maliyeti, ekonomik ve siyasi gücü daha sınırlı ülkelere, gelişmekte olan toplumlara ve sıradan insanlara mı aktarılıyor?

İklim mücadelesi, güçlü ülkelerin kendi ekonomik çıkarlarını koruyarak diğer ülkelere yeni yükümlülükler dayattığı bir mekanizmaya dönüşmemelidir!

Dünyanın en büyük kirleticileriyle hesaplaşmadan, dünyanın geri kalanından fedakârlık beklemek iklim adaleti değildir!

Yeşil dönüşüm: Yeni bir sömürü düzeninin adı mı?

Bugün küresel sermaye çevrelerinin en çok kullandığı kavramlardan biri yeşil dönüşüm.

Enerji dönüşümü, elektrikli araçlar, karbon piyasaları, sürdürülebilir finansman, yeşil sanayi ve temiz teknoloji…

Bunların her biri kendi içinde tartışılması gereken önemli konulardır. Yenilenebilir enerjiye geçiş, enerji verimliliği ve doğanın korunması insanlığın ortak çıkarınadır.

Ancak burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:

Bir ekonomik faaliyetin yeşil olarak adlandırılması, onun adil olduğu anlamına gelmez.

Elektrikli araç üretiyor olmanız, üretim zincirinizin doğaya zarar vermediğini göstermez. Güneş paneli kurmanız, o panelin üretiminde kullanılan madenlerin hangi koşullarda çıkarıldığını kendiliğinden açıklamaz.

Lityum, kobalt, bakır ve diğer stratejik madenler için yürütülen küresel rekabeti düşünün!

Bir tarafta gelişmiş ülkeler temiz enerji teknolojilerinin sahibi olmaya çalışırken diğer tarafta bu teknolojilerin hammaddesini sağlayan bölgeler yeni ekonomik ve çevresel baskılarla karşı karşıya kalabiliyor.

Peki, bu dönüşümün kazananları kimler olacak?

Teknolojiyi, sermayeyi, patentleri ve üretim altyapısını kontrol edenler mi?

Yoksa kaynakları çıkarılan, doğal yaşam alanları bozulan ve ucuz iş gücü olarak kullanılan toplumlar mı?

Eğer yeşil dönüşümün kazananı yine küresel sermaye, kaybedeni yine yoksul halklar olacaksa burada bir sorun yok mudur?

Karbon piyasaları da bu açıdan sorgulanmalıdır. Karbon ticareti, gerçek emisyon azaltımlarının ve toplumsal dönüşümün yerine geçen bir kâğıt üzerinde denkleştirme mekanizmasına dönüşürse iklim mücadelesini güçlendirmek yerine zayıflatabilir.

Bir şirketin başka bir yerdeki karbon kredisiyle kendi kirliliğini denkleştirdiğini ilan etmesi, kirlettiği doğayı gerçekten eski hâline getirdiği anlamına gelmez.

Doğayı kirletme hakkını satın alınabilir bir finansal ürüne dönüştürmek, iklim adaleti değildir!

Bedelleri neden hep yoksullar ödüyor?

İklim krizinin en acımasız tarafı, sorumluluk ile mağduriyet arasındaki uçurumdur!

Küresel ısınmaya en az katkıda bulunan toplumların önemli bir bölümü, iklim değişikliğinin sonuçlarından en ağır biçimde etkileniyor.

Kuraklık nedeniyle toprağını kaybeden çiftçiler, yükselen deniz seviyeleri nedeniyle yaşam alanları tehdit altına giren ada toplumları, aşırı sıcaklarla mücadele eden emekçiler, sel ve fırtınalar nedeniyle evlerini kaybeden yoksul insanlar…

Bunların büyük bölümü küresel ekonomik kararların alındığı masalarda söz sahibi değil.

Fakat o kararların sonuçlarını hayatlarıyla ödüyorlar!

“İklim adaleti” dediğimiz şey tam da burada başlar.

Bir ülkenin tarihsel emisyon sorumluluğu, ekonomik kapasitesi ve iklim krizinden etkilenme düzeyi dikkate alınmadan herkese aynı yükümlülüğü dayatmak adalet değildir!

İklim finansmanı, yoksul ülkelere verilen bir lütuf gibi sunulamaz!

Üstelik mesele yalnızca para da değildir. Teknoloji transferi, bilgiye erişim, yerel toplumların karar süreçlerine katılımı ve kaynakların adil kullanımı da bu mücadelenin ayrılmaz parçalarıdır.

İklim krizinin mağdurlarına yardım etmekten söz ederken onları mağdur eden ekonomik ilişkileri sürdürmek nasıl bir adalettir?

COP31’in ev sahibi Türkiye’ye de sorulması gereken sorularımız var

COP31’in Türkiye’de düzenlenmesi önemli bir uluslararası gelişmedir. Antalya’nın böylesine büyük bir toplantıya ev sahipliği yapması, Türkiye’nin iklim diplomasisinde daha görünür olmasını sağlayabilir.

Gelgelelim ev sahipliği yapmak, yalnızca dünya liderlerini ağırlamak ve uluslararası kamuoyuna güzel görüntüler sunmak değildir.

İklim politikasıyla tarım politikası ne kadar uyumlu?

Su kaynaklarını korumak için nasıl bir yol izleniyor?

Maden aramada kullanılan acımasız yöntemler daha ne kadar sürdürülebilir?

Kentleşme politikaları doğal yaşam alanlarını ne kadar gözetiyor?

Ormanlar, meralar, tarım arazileri ve kıyılar hangi ekonomik önceliklere göre değerlendiriliyor?

Enerji politikalarında fosil yakıtlardan çıkış ve yenilenebilir enerjiye geçiş nasıl gerçekleştirilecek?

İklim politikalarının karar süreçlerinde yerel halkın, çiftçilerin, işçilerin ve bilimcilerin sözü ne kadar etkili?

Bütün bunlar konuşulmadan yalnızca uluslararası toplantılarda verilen mesajlarla iklim liderliği iddiasında bulunulmamalıdır. Küresel projelerin payandası olmak liderlik değildir!

Asıl mesele iklim değil, iklimi bu hâle getiren düzendir

Burada çok önemli bir yanlış anlaşılmanın önüne geçmek gerekiyor.

İklim krizinin gerçekliğini tartışmaya açmak, bilimsel verileri yok saymak veya çevrenin korunmasını önemsiz görmek değildir.

Tam tersine, iklim krizinin gerçek nedenlerini ve sonuçlarını daha ciddi biçimde tartışmaktır.

İklim meselesini yalnızca teknik bir problem olarak ele aldığımızda onun arkasındaki siyasal ve ekonomik ilişkileri görünmez hâle getiriyoruz!

Sorunu, karbon miktarına indirgediğimizde üretim ilişkilerini konuşmuyoruz!

Sorunu, bireysel tüketim alışkanlıklarına indirgediğimizde küresel şirketlerin sorumluluğunu konuşmuyoruz!

Sorunu, teknolojik dönüşüme indirgediğimizde kaynakların kimin kontrolünde olduğunu konuşmuyoruz!

Sorunu, finansman meselesine indirgediğimizde zenginliğin ve yoksulluğun nasıl üretildiğini konuşmuyoruz!

Oysa insanlığın karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri, doğanın sınırsız bir ekonomik kaynak olarak görülmesidir!

Sürekli büyümeyi, sürekli tüketimi ve sürekli daha fazla kâr elde etmeyi merkeze alan bir ekonomik anlayışın, doğanın sınırlarıyla çatışması kaçınılmazdır!

Bu nedenle iklim meselesi aynı zamanda bir adalet, emek, paylaşım, insanlık ve tevhid meselesidir.

Doğayı korumak istiyorsak en başta doğayı sömürülecek bir meta olarak gören anlayışı da sorgulamalıyız!

Halklar artık yalnızca izleyici olmamalı

Bir başka önemli mesele de halkların bu süreçteki konumudur.

İklim zirvelerinde devletler konuşuyor, şirketler temsil ediliyor, uluslararası kuruluşlar karar süreçlerini şekillendiriyor.

Peki ya halklar?

Suyu kirlenen köylüler, toprağını kaybeden çiftçiler, hava kirliliği içinde yaşayan işçiler, yaşam alanları yok edilen yerel topluluklar nerede?

Onların itirazları, talepleri ve gelecekleri ne kadar dikkate alınıyor?

İklim politikası, toplumların üzerinde karar verilen bir yönetim projesine dönüştürülemez. İnsanların yaşamını doğrudan etkileyen kararlar, onların katılımı ve denetimi olmadan meşruiyet kazanamaz.

Çevreyi korumak adına yeni ekonomik yükler getirilecekse bunun adil dağıtılması gerekir. Temiz enerjiye geçiş, işçilerin işsiz bırakıldığı, çiftçilerin üretimden koparıldığı, yoksulların enerjiye erişiminin zorlaştırıldığı bir dönüşüm olmamalıdır!

Halkların ihtiyacı, yeni bir tüketim disiplini dayatılması değil; sağlıklı çevre, temiz su, güvenli gıda, adil gelir ve insanca yaşam hakkıdır!

Artık halklar, kendi gelecekleri hakkında alınan kararların yalnızca seyircisi olmamalıdır.

Dünyayı kurtarmak istiyorsanız önce hesap verin!

COP31’de kaç ülkenin temsil edildiği, kaç liderin konuştuğu, kaç şirketin yeni taahhüt açıkladığı elbette önemlidir.

Fakat bütün bunların üzerinde daha önemli bir sorumuz var.

Bu toplantıların sonunda dünyanın yoksulları için ne değişecek?

Küresel emisyonlar gerçekten azalacak mı?

Sorumluluğu yüksek ülkeler, ABD ve ÇİN, yükümlülüklerini yerine getirecek mi?

Büyük şirketler, üretim süreçlerinin çevresel sonuçları konusunda hesap verecek mi?

İklim finansmanı, gerçekten ihtiyaç sahiplerine ulaşacak mı?

Doğal kaynaklar, birkaç ekonomik gücün çıkarından çıkarılıp toplumların ortak yararı doğrultusunda korunabilecek mi?

Yoksa yine büyük sözler verilecek, yeni ekonomik modeller açıklanacak, yeni finansal araçlar oluşturulacak ve bütün bunların sonunda mevcut düzen kendi varlığını yeni kavramlarla sürdürmeye mi devam edecek?

İşte COP31’in gerçek sınavı budur.

Biz iklim krizinin inkâr edilmesini değil, istismar edilmesini reddediyoruz. Temiz enerjinin karşısında değiliz; temiz enerji adı altında yeni sömürü ilişkilerinin kurulmasına karşıyız! Çevrenin korunmasına değil, çevre söyleminin ekonomik ve siyasî çıkarların örtüsü hâline getirilmesine itiraz ediyoruz!

Mesele birkaç derecelik sıcaklık artışından ibaret değildir. Mesele, insanlığın nasıl bir dünyada yaşayacağı ve bu dünyanın kaynaklarının kimler tarafından, kimin yararına kullanılacağıdır.

Dünyayı kirletenler kürsüde konuşuyor, bedelini ödeyenler ise dışarıda bekliyor.

Doğayı talan edenler sürdürülebilirlikten söz ediyor, yoksulların önüne fedakârlık faturası bırakılıyor!

Küresel sermaye, yeşil dönüşümden kazanç devşirirken dünyanın yoksul halklarından yeni bir sabır ve fedakârlık bekleniyor!

Bu düzen sorgulanmadan iklim adaletinden söz edilemez!

Dünyayı kurtarmak istiyorsanız yalnızca karbon salımını değil, o salınımı sürekli üreten ekonomik ve siyasal ilişkileri de değiştirmek zorundasınız!

Dünyayı kirleten düzeni sorgulamadan dünyayı kurtaramazsınız!

Devamını Okuyun

Köşe Yazıları

Elveda Postmodern Kimlikçilik, Hoş Geldin Sınıf!

Yayınlanma:

-

Aklı başında her siyaset bilimci, artan eşitsizliğe dikkat çekiyor; kimlik siyasetine, kültürel liberalizme işaret ediyor ve aşırı sağ popülizm denen olgunun bu nedenle yükseldiğini belirtip artık ekonomik eşitlik vurgusu, yüksek bir siyaset yapılmasının zamanı geldiğini söylüyordu. Bu konuda fikirlerini önemsediğim, “sol liberal” kabul edilecek siyaset teorisyeni ve felsefeci Richard Rorty gibi bir isim, Marksizm’e yönelik habire kapitalizm tespitleri yapmayı bırakın da artık somut siyasî önerilerde bulunun derken özgürlükçü yeni sola da “Bırakın artık kimlik siyasetini; somut meselelere, özellikle de eşitsizliğe odaklanın!” tavsiyesinde bulunuyordu. Sadece o değil, kimi sosyalist entelektüeller de buna dikkat çekiyordu.

ABD’deki Demokratlar, bu kimlik siyasetinin başat aktörüydü. O dönemde Bush’un savaş politikalarından hoşnutsuz olan seçmenden, özellikle de sağlık sigortası sözüyle yoksul siyahilerden, hispaniklerden ve beyaz işçi sınıfından aldığı oyla başkan seçilen Obama’dan sonra bir daha beyaz işçi sınıfından oy alamayan, müesses neoliberal siyasetin bayraktarlığını yapan Demokratlar karşısında; Amerika’ya odaklanarak işçi sınıfının refahını yeniden sağlayacağını vaat eden Trump, Demokratları alt etti. Joe Biden’dan sonra onun yardımcısı olan, bir hispanikken egemen sınıf beyaz Amerika’ya hizmet eden Kamala Harris, Trump karşısında yenilmişti. O dönemde Harris’e ve İsrail’e verilen desteğe karşı çıkan Demokratların sol kanadı sözlerini dinletememişti ama sol kanat mücadeleyi bırakmadı ve kendilerine fırsat verildiğinde kapitalizmden en çok hoşnutsuz kalan gençlerden ve ilk kez beyaz işçi sınıfından yine oy alan sol Demokratlar, bu son seçimde Trump’a nal toplattılar.

ABD ara seçimleri Demokratların ezici zaferiyle sonuçlandı. Bunun en büyük nedeni; yükselen hayat pahalılığından mutsuz olan ve giderek eriyen orta sınıf; Trump’ın özel militer gücü hâline gelen Göçmen Polisine yönelik nefret ve elbette İran Savaşı ile oluşan petrol fiyatı kriziydi. Bu üç sonuca kibirli, “dediğim dedik”çi Başkanlık politikası da eklenince Trump için hezimet adeta kaçınılmaz hâle geldi.

Bu seçim sonuçları ve Avrupa’da son günlerde artan hayat pahalılığı protestoları bir ara çok revaçta olan kültür ve kimlik meselesini geri plâna atıp sosyal sınıfsal eşitsizliğe, dolayısıyla aslında mevcut vahşi kapitalizm modeline sert bir tepkiydi. Bu bakımdan aşırı sağın kültür ve kimlik meselesini öne çıkararak çekmeye çalıştığı kültüralist, kimlikçi politikalar karşısında ABD’de Mamdani’de somutlaşan sol popülist siyasetle cevap verilirse sağın yükselişinin önlenebileceğini gösteriyor. Bu sol popülist siyaset, aynı zamanda kültür de dâhil, her alanda demokrasiyi de ilerleten özgürlükçü bir sol popülizm olabilmeli. Kısacası bu seçimler ve protestolar; sınıf olgusunu, sınıf odaklı politikaları öne çıkardı bence.

Şimdi Ne Olacak?

Seçimlerden sonra en çok konuşulan konu, bu! Demokratların müesses nizam kanadı, Cumhuriyetçileri un ufak eden bu yenilgi sonrası Başkanlıkta ve mecliste, Senatoda da daha fazla koltuk sağlayacak demokrat sol politikalara da alan açan ama beyaz orta sınıf ABD’yi ve muhafazakâr seçmeni de kollayan bir orta yola mı sapacak yoksa yeni bir Kamala Harris faciasına daha yol açarak Cumhuriyetçi adayın seçimleri tekrar kazanmasını mı sağlayacak? Öncelikle muhafazakâr seçmen de gençler de giderek eriyen orta sınıfta, ABD’de artan eşitsizlikten yana çok tepkili; şirketlere hele de Cumhuriyetçi zengin Elon Musk ve Trump’ın yanında boncuk gibi dizilen teknoloji milyarderlerine tepkili. Kırsal Amerika’nın toprağını, suyunu, enerjisini çalan veri merkezlerini istemiyor; dahası yapay zekânın kontrolden çıkmasına dair de kaygılılar. Sol demokratların talebiyle teknoloji milyarderlerinden daha fazla vergi alınmasına tüm seçmen grupları sıcak bakıyor. Artan askerî harcamalardan, yeni savaşlardan hiç hazzetmiyorlar. Kısacası sınıf eşitsizliği ve milyarder sultası, seçmen nezdinde arzulanmayan şeyler ama diğer yandan bağışlarıyla destek veren o milyarderleri ürkütmek, huzursuz etmek de Demokratların müesses nizamcıları tarafından hiç istenmeyen bir şey. Bu anlamda Trump’la beraber kazançlarını katlayan şirketlere dokunmak, ateşle oynamaya eş değer. Tam da bu bağlamda, sol kanadın da istediği şekilde Musk ve benzeri teknoloji milyarderlerinin canını acıtacak şeylerin yapılması mümkün. Kısmen can acıtacak bu önlemlerin ötesine geçip milyarderlere servet vergisi getiren radikal politikalar, sol kanat istese de Demokrat Partinin politikası olmayacaktır. Hâsılı, oligarşiye dönük hamleler beklenmemeli; sol kanat partide çok etkili bir yere gelmedikçe Demokratların bu konuda çok ileri adımlar atması beklenmemeli. Kuşkusuz ücretliler için birtakım önlemler düşünecektir Demokrat elitler ama mevcut düzeni bozmadan. Kısacası sol kanadın talepleri bir yere kadar karşılanır; şayet Başkanlığı kazanırlarsa sol kanattan bir ismi bakanlar arasında görebiliriz de. Yani finansçı katırlarını ürkütmeden, yapılacak ne yapılacaksa. Gelgelelim istense de ABD’de oluşan oligarşiden hesap sorulamaz; bunların ölçüsüz servet biriktirmelerinin önüne geçilemez. Buna ABD’deki müesses nizam elitleri izin vermez. Kapitalizmin tam olarak altedilebilmesi için bir devrimsel iktidar değişimi gerektirir. Trump’la darbe alan küreselleşmeye de eski biçimiyle dönüleceği kanısında değilim.

Tüm bu ciddî düzen değişikliği ancak bir devrimle olacak bir şey ve ABD orta sınıfı da bunu istemez. ABD’deki iki partili sistem değişmedikçe solun yapabilecekleri kısıtlı. Hâsılı, mevcut eşitsiz düzenin bozulmadan devam edeceğini; hani o da sol demokratlar Parti içinde müesses nizam elitini etkisiz kılarsa Mamdani‘nin New York’ta yaptıklarını ulusal ölçekte yapacaklarını düşünüyorum. Bu da en azından şimdilik mümkün olmadığından biraz makyajın ötesine geçilemez.

Ortodoks Marksizm’in Körlüğü ve Tepki Olarak Postmodernizm

Bu seçimler ve Batıda da Asya’da da esen rüzgârlar, eşitsizliğe bir tepkidir. Postmodernite denilen ve esasında biraz da sömürgecilik karşıtı mücadeleden, yeni solcu düşünürlerden beslenen düşünce iklimi, sınıf siyasetini büyük anlatı ve totaliter, otoriter bir bakış olarak yaftalayan bir söylem oluşturdu. Dünyanın sadece zengin/fakir ekseninde açıklanamayacağını; bunun yerine mikro ölçekteki yerelliklerin, bireysel deneyimlerin ve farklı kültürlerin öne çıkması gerektiğini savundu. Sonuçta “tüm işçilerin ortak ekonomik çıkarı” gibi büyük bir hedef parçalandı; yerini mikro kimliklerin hak mücadelelerine bıraktı. Lyotard gibi düşünürler, ezilen kimliklerin sınıf siyasetinin altında ezildiğini; modernitenin, alt kimlikler yerine ulus ve sınıf gibi önde gelen büyük kimlikler içinde bunları kaybettiğini savundu. Bu kimlikçilik, liberaller arasında da yeni solcular hatta anarşistler arasında bile popülarite kazandı. Postmodernizm, kapitalizme ve sisteme karşı çıkma iddiasıyla yola çıkmıştı ancak sistemin temel direği olan ekonomik sömürüyü yapısökümüne uğratıp önemsizleştirip farkında olmadan küresel kapitalizmin en büyük ideolojik kalkanı hâline geldi. Sadece bu değil; popüler kültürü yüceltirken istemeden de olsa sağ popülizme de alan açılmış oldu ve sağ, tersine kimliklere karşı en acımasız konumu edindi.

Küresel kapitalizm gemiyi azıya almışken genelde iyi eğitimli beyaz yakalı kentli entelektüeller, gerici buldukları işçi sınıfından kendilerini soyutladılar; kadın, cinsiyet, cinsel yönelim, etnik azınlıkların talepleri öne çıkarıldı ve mücadele, kültür politikaları üzerinden yürütüldü ama eşitsizlikten, sömürüden vb. meselelerden söz etmek arkaik görüldü. Batı başkentlerinde, üniversitelerde bu kültür politikaları tartışılırken, eskiden solun kendine çektiği işçi sınıfı ve kent yoksulları sağın arpalığına dönüştü ve göçmenler üzerinden bu insanları kendilerine çektiler. Batı ülkelerinde bir zamanlar orta sınıf statüsüne yükselen bu kesimler, giderek yoksullaşmanın acısını tüm varlıklarında yaşıyorlardı. Sağ, bu eşitsizliği, eşitsizliğin arkasındaki başat güç olan kapitalizmi hedefe koymadan göçmenleri günah keçisi sayarak bu insanların öfkesini terkisine aldı ve liberallere, artık sermayenin hizmetine girmiş merkez sol partilere, yani sosyal demokrat partilere nal toplattılar. Hâlen de toplatıyorlar. Elitizmi, seçkinliği bir nefret timsaline dönüştüren sağcılar, halkın elitlere ve siyasetin aynılaşmasına duyduğu öfkeyi yakıta dönüştürüp iktidara yürürken radikal sol da ılımlı sol da nal topluyor. Bu olgunun besin maddesi hâline gelen küçük burjuva ideolojisi sayılan postmodern kimlik siyasetiyle efsunlanmış sol, büyük oranda hâlâ işçi sınıfını tarafına çekebilmiş değildi.

Bütün bunları mümkün kılan, Sovyetlerle beraber klasik sosyalizmin de büyük bir itibar kaybına uğraması oldu. Klasik (Ortodoks) Marksizm, dünyadaki her şeyi “ekonomik altyapı” (üretim ilişkileri, sınıf çatışması) ile açıklıyordu. Bu teoriye göre, işçi sınıfı devrim yapıp fabrikalara el koyduğunda toplumdaki kadın ezilmişliği, ırkçılık veya kültürel baskılar da kendiliğinden çözülecekti. Postmodern düşünürler (birçoğu eski Marksist veya sola yakın isimlerdi) bu bakışı “ekonomik indirgemecilik” (ekonomizm) olarak görerek reddettiler. Sovyetler Birliği’nde (Stalinizm) fabrikalar devletin olmuştu ama bireysel özgürlükler yok edilmiş, otoriter bir devlet yapısı doğmuştu.

Postmodern entelektüeller, baskının sadece fabrikada zengin ile fakir arasında olmadığını; dilin içinde, psikiyatride, hapishanelerde, ailede ve gündelik yaşamda da (Foucault’nun tabiriyle “mikro iktidar alanlarında”) var olduğunu savundu. Dolayısıyla Ortodoks Marksizm’in “tek kurtuluş işçi sınıfındadır” tezine bayrak açtılar. Tüm bunlar aslında klasik sosyalist öğretinin göz ardı ettiği diğer eşitsizliklerdi ve temelinde de hiyerarşi vardı fakat klasik Marksizm tüm bunları göz ardı edip proletarya devrimini merkez koyan bir siyasi strateji izlediğinde bu diğer ezilen sınıfların ilgisini çekmedi, gençler. Kadınlar, gayler Marksizm’den çok yeni sola özellikle de Anarşizme daha fazla yakınlık duydu.

İşin ironik ve trajik boyutu tam da burada başlar. 68 rûhu ve postmodern düşünce, başlangıçta bireyi devletin, toplumun ve Ortodoks Marksizm’in otoriter kalıplarından kurtarmak için yola çıkmıştı. Feminizm, gey hakları ve sömürgecilik karşıtlığı gibi alanlarda muazzam insanî kazanımlar sağladı ancak 1980’lerden sonra neoliberal kapitalizm, bu “farklılık, bireysel otantiklik ve kimlik” vurgusunu çok hızlı bir şekilde manipüle etti. Fabrikaları kapatıp sendikaları dağıtırken (ekonomik sağcılık) bireylere “Kendini gerçekleştir, farklı ol, kendi kimliğini tüketim nesneleriyle yansıt!” diyerek postmodernizmi bir pazar stratejisine dönüştürdü. Yani kimlik meselesinin her şeyin önüne geçmesinin tüm sorumluluğunu postmodernizme yüklemek haksızlık olur. Kimlikçilik, kapitalizmin de teşvikleriyle bu denli öne çıktı. Böylece eşitsizlik ve ezilen sınıfların yaşadıkları görünmezleştirildi.

Oysa sosyalist solun da sosyal demokrasinin de tüm bu sorunların temelinde yatan hiyerarşik eşitsizliğe karşı, her iki eşitsizliği de kucaklayan; sınıf eşitsizliğine sırtını dönmeden kimliksel ve kültürel meseleleri de kapsayan eşitlikçi bir siyaset izlemesi mümkündü. Klasik Marksist solun hâlâ her sakallıyı Marx dedeye benzetip ekolojiden kimlik haklarına kadar her meseleye Marx’tan, Kapital’den bir delil getirmek ve Marx’ın eserlerinde buna değindiğini belirtmekle meşgul olması da neoliberalizmin işini kolaylaştırdı. Bu anlatı, gençlere de eğitimli işçi sınıfına da eğitimsiz işçi sınıfına da yabancılaşan bir 19. yy nostaljisi olmaktan öteye geçemeyip kapitalizm şeytanını taşlamaktan siyasî bir başarı hacısı olamadı, olamayacak da! Marksizm denen ideoloji, artık bir seküler dine dönüşmüş durumda ve onu değiştirmek olası değil; bunlardan bir şey olabilme ihtimalini görmüyorum.

Hâsılı, klasik Marksizm çürürken yeni bir sol dalga, adım adım yükseliyor. Bu dalga, köklü siyasî değişimleri başarıp sistemi dönüştürebilir mi, bunu da yaşayarak göreceğiz. Bu kayıttan sonra Amerikan seçimlerinin mesajına dönersek “eşitsizlik” meselesinin en önemli mesele olduğunu görüyoruz çünkü sağcı liberal ekonomi politikaları deyim yerindeyse toplumları “târumâr” etti, etmeye de devam ediyor.

Zenginler Yoksulları Yediğinde: Amerika’da Burundan Solutan Eşitsizlik

Mali hükümdarı ve bazı tahminlere göre tarihin en zengin insanı olan Mansa Musa, Mekke’ye bir hac yolculuğu yapmaya karar verdi. Çağdaşları, yolculuğunu hem hayranlıkla hem de dehşetle anlattılar: Krala 60.000 hizmetkâr ve 12.000 köle eşlik ediyordu ve bir deve kervanı, teçhizatın yanı sıra bir tondan fazla altın taşıyordu. İmparatorluğun tüm altın rezervlerine fiilen sahip olan Musa o kadar zengindi ki geçtiği şehirler daha önce hiç görülmemiş bir enflasyonla karşı karşıya kaldı ve bu da yerel ekonomik krizlere yol açtı. Kralın servetini modern terimlerle belirlemek zordur ancak bazı kaynaklar bunun günümüzdeki yaklaşık 400 milyar dolara denk geldiğini tahmin etmektedir. Bu da onu Elon Musk‘ın yanında daha alt bir zengin yapıyor. Bu arada Mansa Musa‘nın Tevrat ve Kur’an‘da geçen ve servetinin ölçüsüz olduğu belirtilen Kârun olduğunu söyleyenler de var.[1] Tarihçilerin ittifak ettiği kişi aslında Lidya Kralı Krezus/Kroisos. Krezus‘un efsanevî zenginliğinin temel sebebi, tarihte saf altın ve gümüşten standart madenî parayı ilk kez bastıran ve basım tekelini elinde bulunduran hükümdar olmasıdır. Bu durum, bugünkü bir ülkenin merkez bankasına sahip olmaktan çok daha ötedir; dünyadaki küresel para dolaşımını ve ticaretin kurallarını tek başına belirlemiştir.

Düşünün ki Mansa Musa, döneminde tüm tasavvurların ötesinde bir zengin kabul ediliyor lâkin günümüzde ancak “Eh işte!” denecek bir zengin ve Musk’ın servetine erişemiyor.

Sadece Elon Musk‘ın mevcut serveti seçimlerden önce 1.2 trilyon dolardı; bu, orta zenginlikte kabul edilen birçok ülkenin yıllık bütçesine denktir. Buna mukabil geçen yıl çoğu Afrika’daki aç insanların sayısı 65 milyon kişi arttı. Dünyanın en zengin 12 kişisinin serveti ise 2 trilyon dolar ve ilk 10’u ABD’de yaşıyor.

Bu bakımdan ABD, dünyanın en eşitsiz ülkelerinin başında geliyor. Amerikan hânelerinin en zengin %1’lik kesimi, ülkedeki toplam servetin yaklaşık %32,5’ini tek başına elinde tutuyor. En zengin %10’luk dilim ise toplam kişisel servetin %70’inden fazlasına ve borsadaki hisse senetlerinin %88,1’ine hükmetmekte!

2022’den 2025’e kadar en zengin %10’luk hâne halkının net serveti 872.400 dolar arttı. Bu hâne halklarının 2022’deki ortalama net serveti 2.797.500 dolardan 2025’te 3.669.900 dolara yükseldi. Hisse senedi piyasasının değerinin artması ve en zengin hâne halklarının bunun büyük bir kısmına sahip olması nedeniyle net servetlerinin 2026’da da önemli ölçüde artmaya devam etmesi muhtemel.[2]

2025 yılında Başkan Trump, düşük ve orta gelirli Amerikalıları olumsuz etkilerken ultra zenginleri daha da zenginleştiren politikalar içeren Büyük ve Güzel Bir Yasa Tasarısı’nı (One Big Beautiful Bill Act, OBBBA) imzaladı. Dolar cinsinden (ve yüzde puan değişimi olarak) OBBBA’dan en büyük vergi indirimleri en yüksek gelir dilimine gidiyor. En düşük gelir dilimi 2026’da 150 dolarlık bir vergi indirimi alırken en zengin gelir dilimi 12.540 dolarlık bir indirim alıyor. En üstteki beşte biri ayrıntılı olarak incelediğimizde eşitsizlik daha da çarpıcı hâle geliyor: Ortalama tutar 12.540 dolar iken en üstteki yüzde 0,01’lik kesim 286.440 dolarlık bir vergi indirimi elde ediyor. Ortalama bir Amerikalı, Trump yönetiminin politikaları nedeniyle giderek daha fazla zorluk çekiyor ancak ultra zenginler daha da zenginleşmeye devam ediyor.[3]

ABD bir dönem refah devleti uygulamalarıyla işçi sınıfını orta sınıf yapmıştı. Reagan’la başlayan zengin kayırmacı politikalar bu dengeyi tersine çevirdi: En üst %1’in gelir payı 1970’lerin sonundaki %10-11 bandından 2020’de %18,7’ye tırmandı. Reel ücretler ise 1972 zirvesinin hâlâ altında; orta sınıfın gelir artışı, verimlilik artışının çok gerisinde kaldı. Oysa dünyada üretilen servet, hakça bölüşülse uzmanların tespitine göre herkese aylık 1.200 Euro gelir düşebilir.[4] Bu, belki Almanya’daki bir işçi için düşük ücret ama Hakkâri’deki bir aile için zenginliktir.

Tam da bu yüzden sol demokratlar için bu zafer, bunu değiştirebilme imkânı anlamına geliyor. Demokratlar Temsilciler Meclisi ve Senato’nun kontrolünü ele geçirmiş, Donald Trump ve Cumhuriyetçi Parti’yi küçük düşürmüş olabilirler ancak gerçek mücadele daha yeni başlıyor. Sol demokratlar için bu, sadece yolsuz Trump rejimini hesap verebilir hâle getirme mücadelesi değil; bu, aynı zamanda Chuck Schumer ve Hakeem Jeffries de dâhil olmak üzer, Demokrat Parti’nin şirketlere bağımlı hiyerarşisini ortadan kaldırma mücadelesi!

Demokrat Partinin merkezci elitleri, Bill Clinton’ın başkanlığından bu yana işçi sınıfına yapılan en büyük ihanet olan NAFTA[5]‘yı getiren ve Sosyal Yardım gibi programları ortadan kaldıran, savaş makinesine, İsrail lobisine ve milyarder sınıfındaki finansörlerine son derece boyun eğen, kurumsal ve oligarşik yönetimin siyasî liberal örtüye sarılmış hâliyle ABD’de eşitsizlik alıp başını giderken her iki partide de yolsuzluk alabildiğine yaygın! Federal kurumlar içten içe tahrif edilmiş ve yok edilmiş durumda!

Yüksek Mahkeme de dâhil olmak üzere mahkemeler, sağcı ideologların eline geçti. İşçi sınıfı, borç köleliği ve düşük ücretlerle felç edildi. Anayasal normlar ve korumalar ortadan kaldırıldı. Trump da dâhil olmak üzere milyarderler neredeyse hiç gelir vergisi ödemiyor. Büyük işletmelerin kendi seçtikleri adayları finanse etmelerine izin veren 2010 tarihli Citizens United Yüksek Mahkeme kararı, yasallaştırılmış rüşvet sistemini sürdürüyor.

Halk; asgarî ücret artışı, herkese yönelik sağlık sigortası, büyük bankaların ve özel sermaye şirketlerinin düzenlenmesi, İsrail’e silah sevkiyatının sonlandırılması ve seçim finansmanı reformu için yaygara koparabilir ancak Demokrat Parti liderliğindeki hiç kimse bunları dinlemiyor veya umursamıyor. Onlar patronlarına hizmet ediyorlar!

Tabii genç kuşak ve işçi sınıfı, bu merkezcilere değil Mamdani gibi sol demokratlara oy verdi. Bu nedenle sol demokratlar, bir yandan milyarderlere hizmette kusura kalmamaya azmetmiş bu alçaklarla, diğer yandan da Trump’la ve onun gözde oligarklarıyla mücadele edecekler.

Hâsılı Amerikan seçimleri, Fransa’dan Sırbistan’a dek birçok yerde oluşan neoliberalizme ve onun mutlak tekelci versiyonu olan sonluluk kapitalizmi denen biçimine dönük ciddî bir tepki. Ana akım Demokratlar mevcut neoliberalist elitist anlayışları devam ettirirlerse, ABD başkanlık seçiminde bu aldıkları oyu alamayabilirler.

Kısacası dünya, solun her biçimine ve her sosyal adalet yanlısına açık; yeter ki dogmatizmi bırakıp insanların hayatlarına dokunan politikalar üretebilsin!

Elbette burada bir mesaj da AKP’li  olmayan İslamcılara: Ali Şeriatî’nin mesajını güncelleyen, kendilerini ve ufuklarını yenileyen TOKAD, Anti-Kapitalist Müslümanlar gibi gruplarla Kur’an merkezli İslam’ın mesajı birleşirse ve bunlar da Gannuşi’nin özgürlükçü fikirlerini daha da radikalleştirirse Gazze için oluşan vicdan ortaklığı üzerinden farklı bir dalga üretebilirler. Bunu da başka bir yazıda ele alacağım.

 

Dipnotlar:

[1] Aslında Kârun’un tarihi bir figür olup olmaması Kur’an’daki kıssa mantığı açısından önemli değil çünkü Kur’an kıssaları tarihî belge olmaları bakımından değil ahlâkî mesaj taşıması bakımından çok önemlidir. Netice de Kârun ister tarihsel bir figür olsun isterse mitik bir kişi olsun neticede o, her hâlükârda servetin, ölçüsüz birikimin ama en önemlisi kibrin sembolü. Firavun siyasî kibrin, Kârun ekonomik kibrin sembolleri ve mesaj açık: Kibir, felâket getirir! Allah, kibri yerin dibine batırır. Malın devletin olduğu düzenlerde mazlumların safında yer alır ve onları insanlığın öncüleri olarak öne çıkartır. Bu bakımdan Kârun ve Firavun üzerine bir güncel Kur’an sosyolojisi merkezli analiz yapmak ve Asr Sûresi ile diğer önemli ayetleri de işin içine katan bir ontolojik sınıf analizi yapmayı da istiyorum.

[2] Juliana Menasce Horowitz ve Richard Fry, Trends in Income and Wealth Inequality (Gelir ve Servet Eşitsizliğindeki Eğilimler)               https://www.pewresearch.org/social-trends/2026/10/14/trends-in-income-and-wealth-inequality-2026/

[3] Algernon Austin, The Wealth of the Richest Americans is Up by Nearly $1 Million, So Trump Rewarded Them With a Big Tax Cut (En Zengin Amerikalıların Serveti Neredeyse 1 Milyon Dolar Arttı; Bunun Üzerine Trump Onlara Büyük Bir Vergi İndirimi ile Ödüllendirdi.) November 5, 2026/5 Kasım 2026, Counter Punch https://www.counterpunch.org/2026/11/05/the-wealth-of-the-richest-americans-is-up-by-nearly-1-million-so-trump-rewarded-them-with-a-big-tax-cut/

[4] World İnequalıty Report 2026, https://wir2026.wid.world/www-site/uploads/2026/09/World_Inequality_Report_2026.pdf

[5] NAFTA (Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması / North American Free Trade Agreement), Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Meksika arasında imzalanan ve 1 Ocak 1994 tarihinde yürürlüğe giren, üç ülke arasındaki gümrük vergilerini ve ticari engelleri büyük ölçüde kaldıran kapsamlı bir bölgesel ticaret anlaşması. NAFTA aynı zamanda, neoliberal ekonomi modelinin tarihteki en somut, en büyük ve en radikal uygulamalarından biridir. Neoliberalizm teorik bir çerçeve ve politika sepeti sunarken NAFTA, bu politikaların kıtasal ölçekte hayata geçirilmesini sağlayan yasal bir sözleşme işlevi görmüştür. NAFTA, özellikle Bölüm 11 (Chapter 11) mekanizmasıyla çok uluslu şirketlere devasa haklar tanımıştır. Bu madde sayesinde yabancı şirketler, kârlarını engelleyen ulusal yasalar (çevre, sağlık veya işçi hakları düzenlemeleri dâhil) çıkaran hükümetlere uluslararası tahkim mahkemelerinde dava açma hakkı kazanmıştır. Bu, piyasanın ulusal egemenliğin üzerine konmasıdır. NAFTA, sermayeye sınır ötesi tam serbesti tanırken, emeğin (işçilerin) dolaşımını sınırlandırmıştır. Bu durum, ABD’li şirketlerin fabrikalarını daha düşük ücretli ve sendikasız Meksika sınırına (maquiladora) kaydırmasına yol açmıştır. Sonuç olarak hem ABD’deki mavi yakalıların pazarlık gücü kırılmış hem de Meksika’da sendikasız ve düşük ücretli bir çalışma düzeni neoliberalizmin rûhuna uygun olarak yerleşmiştir. Özetle neoliberalizm, küreselleşmenin ideolojik motoruysa NAFTA da bu motorun Kuzey Amerika kıtasında dönmesini sağlayan dişli çark olmuştur.

Devamını Okuyun

GÜNDEM

0
Would love your thoughts, please comment.x