Haberler
Sınıfsal Bir Ekolojik Kriz
M. Murat Muratoğlu, kapitalizm kaynaklı iklim değişikliklerini ve yoksulların süreçten nasıl etkilendiklerini değerlendirdi:
Yeryüzü bir çelişkiler, çatışmalar yuvası. Beşer ile tabiat, beşer ile beşer, sınıf ile sınıf, cins ile cins türlü tezatlara sahip ve bu tezatlar neticesinde oluşan kompleks süreçlere gebe. Bu zıtların var oluşu aslında tarihin de varoluşu demek. Bu çelişkilerin harmonik bir uyum içinde bir arada var olduğu ve sürekli o statükonun yeniden üretildiği ütopyaların var olmadığını ekleyerek şeylerin bu akış içinde sürekli değişim içinde olduğunu bu “diyalektik”in kendisinin ise kanaatimce ideal bir çözümü olup olmadığının tartışmalı olduğunu belirtmeliyim. Günümüzde ise temeli keskin toplumsal ve tarihsel dinamiklerle ilişkili çok önemli bir “değişim” var. Bu değişim yaygın kaynaklarda “İnsan Kaynaklı İklim Değişikliği” diye geçen küresel ekolojik kriz. Ama biz antroposene (Antroposen, yeryüzündeki önemli değişikliklerin insan kaynaklı olmaya başladığını belirten jeolojik dönem) yapılan bu atfı uygun tarihsel ve toplumsal arka alanla ilişkilendirerek “Kapitalist Kaynaklı İklim Değişikliği” tanımını kullanalım ve yazıya böyle devam edelim.
İklim değişikliğinin mevcut dinamikleri en çok küresel sera gazı emisyonu ve tabiatıyla karbondioksit emisyonu ve onun tetiklediği ilişkisel bütünle ilgili. Kümülatif karbon ayak izi izlendiğinde Kuzey Amerika ve Batı Avrupa ülkelerinin emisyonunun toplamından fazla olduğunu görüyoruz.(1751’den 2017’ye yapılmış kümülatif emisyon hesaplarında tüm emisyonların %62’si bu bölgelerden kaynaklanıyor.) Sanayi devrimi ile başlayan ve endüstriyel kapitalizmin doğrudan sonucu olan bir süreç. Aynı zamanda Tüketimcilik, Aşırı Üretim, Küreselleşme, Neoliberal Kapitalizm gibi pek çok farklı kavram ile ilişkisini ortaya koyabileceğimiz bir ekolojik kriz mevcut. Takdir edersiniz ki birkaç paragraf olması planlanmış bir yazıda bunların hepsini etraflıca değerlendirmek mümkün değil, o yüzden başlığa taşıdığımız esas konumuza değinelim.
21 Eylül’de Oxfam ve Stockholm Çevre Enstitüsü, “Kapitalist Kaynaklı İklim Değişikliği”nin çarpıcı özelliklerini ortaya koyan bir rapor yayımladı. “Karbon Eşitsizliği İle Yüzleşmek” adını taşıyan bu raporun bulgularına göre en zengin %1 tüm emisyonların %15’inden, en zengin %10 ise tüm emisyonların %52’sinden sorumlu ve en yoksul yüzde 50 ise sadece %7’sinden… Bu rakamlar zengin sınıfların aşırı tüketiminin ve onların ürettiği absürt talep örüntüsünün bir sonucu olarak anlaşılabilir. Ayrıca iklim değişikliği ile oluşacak potansiyel krizlerin yoksul ve zayıf toplumsal kesimlerin acı çekmesi ile neticelenecek iken zengin ve toplumsal yapımız içinde güce sahip grupların yine felâketlerin bedelini alt sınıflara ödeteceği gerçeğini gözetmeliyiz, ki günümüzde de ipuçlarını vermeye başlayan ekolojik felâketlerde, toplu göçlerle oluşacak gıda kıtlıklarıyla ya da salgın hastalıklarla mücadele etmek zorunda kalanlar geniş halk kesimleri olacaktır. İnsanlar yoksullaşıp türlü sorunlarla mücadele ederken ilişkisel durumun esas müsebbibi olan egemen sınıflar ya kurtarıcı rolü oynayacak ya da kendi güvenli sığınıklarına saklanacak ve sopaları olan devletleri ortaya süreceklerdir.
Raporun diğer önemli verilerinden biri de emisyondaki toplam artışın %37’sinden en zengin %5 sorumlu ve buna karşılık en yoksul %50 ise sadece %6’sından sorumlu bu artışların. Paris İklim Anlaşmasındaki hedefler için tanımlanan “Karbon Bütçesi” tanımından bahsedelim biraz: Bu kavram 2030’a kadar anlaşmanın hedeflerini yakalamak -yani 1.5 ⁰C’lik küresel ortalama sıcaklık artışı- gerekli olan maksimum karbondioksit emisyonunu ifade ediyor. Bakalım bu bütçeyi kim ne kadar tüketmiş? Bugün, %60’ına kadar geldiğimiz bu bütçenin %9’u en zengin %1, %31’i en zengin %10 ve yalnızca %4’ü en yoksul %50 tarafından tüketilmiş. Yeryüzünün sahibi olduğunu düşünen egemen sınıfların çevreciliklerine bakın, nasıl da plastik poşet kullanmıyorlar!
Ayrıca rapordaki önemli bir veri grubuna da değinmek gerekiyor. Orta sınıflar. Çünkü “Orta Sınıflar” da kümülatif emisyonun artışında önemli bir grup. Orta sınıf alışkanlıkları gittikçe daha çok egemen sınıflara yakınsıyor ve tüketimcilik, hiper-bireyselleşme gibi fenomenler çağımızı gittikçe daha çok belirliyor. Burada tabi ki ilişkiselliğin esas müsebbibi olmasalar dahî “refah devleti”nin ürettiği “orta sınıf tüketimciliği”, aşırı üretim/tüketim, kirlilik, eşitsizlik gibi sorunların bir yönüyle parçası ve eleştirilmesi gerekiyor. Emisyonun en temel kaynakları olarak raporda hava ve kara yolculuklarının olduğunu ve sonrasında barınma/ısınma, ürün yapımı ve gıdanın geldiğini belirterek bu ilişkileri daha net anlayabiliriz.
Rapor, sonuç kısmında alışıldık Lüks Vergisi, Servet Vergisi, Karbon Vergisi gibi neo-keynesyen önerilerde bulunuyor ve servet ile gücün sistem için araçlarla yeniden dağıtılmasını öneriyor.
Önerilerin cazipliği ve uygulanabilirliği ortada olsa da mevcut Ekolojik Kriz ve dramatik sonuçlarını önlemek için palyatif reformcu önerilerden daha fazlasının bir bütün olarak yapısal bir eleştirinin ve bu eleştirinin toplumsal ve politik uygulamalarını icra edebilecek yapısallık gerekiyor. Günümüz toplumunu aşırı üretim-tüketim kısır döngüsüne sokan, hiper-bireyselleşmeci, performansa dayalı neoliberal rekabet toplumunun insanın insana ve doğaya olan bağımlılığı ve ihtiyacı gözetilerek karşılıklı yardımlaşmaya, dayanışmaya yeni bir kolektiviteye dayanan bir toplumsal eleştirinin güçlenmesi gerekiyor. Muârızlarının iddiasının aksine bireyi tüketecek değil, insanın yüce duyguları içinde yeniden üretecek bir kolektiviteye çağrı gerekiyor. İhtiyaç, kalkınma, üretim, çevre, planlama, birlikte yaşama, kaynaklar ve benzeri pek çok kavramı bu eleştirel çerçeve içinde yeniden tanımlayıp ilkesel bir düzlemde hedefli bir eylemliliğe eklemlememiz gerekiyor.
Oxfam’ın Raporu İçin:
Oxfam Raporu ile ilgili Basın Açıklaması İçin:
TBMM’de kabul edilen yeni kanun düzenlemesiyle Türkiye’deki millî parkların yönetimi ve işletilmesine ilişkin kapsamlı değişiklikler yürürlüğe girdi. Düzenleme, korunan alanların turizm amaçlı kullanımına ilişkin izin ve işletme süreçlerini yeniden düzenlerken, millî parkların uzun süreli kiralama ve işletme sözleşmeleriyle özel kullanıma açılmasının da önünü genişletiyor.
Kanuna göre millî parklar ve tabiat parklarında turizm faaliyetlerine ilişkin izinler ile işletme süreçleri Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülecek. Böylece bu alanların yönetimine ilişkin idari yetkiler tek elde toplanırken kiralama ve işletme süreçlerinin de aynı kurum üzerinden yürütülmesi öngörülüyor.
Düzenleme aynı zamanda ziyaretçi uygulamalarını da değiştiriyor. Buna göre millî park ve benzeri korunan alanlarda giriş ücretleri kurum tarafından belirlenecek. Giriş ücretini ödemeden alana giren kişiler hakkında ise belirlenen ücretin dört katına kadar idari para cezası uygulanabilecek.
Ancak düzenleme yalnızca teknik bir idari değişiklik olarak görülmüyor. Uzmanlar ve bazı çevre örgütleri, millî parkların uzun süreli işletme ve kiralama uygulamalarıyla doğal alanların ticari faaliyetlere daha açık hale gelebileceğine dikkat çekiyor.
Millî parklar, doğası gereği kamunun ortak varlığı olarak kabul edilen ve korunması gereken alanlar arasında yer alıyor. Bu nedenle yeni düzenleme, yalnızca çevre politikaları açısından değil, kamusal haklar ve kamu kaynaklarının kullanımı açısından da tartışmaları beraberinde getirmiş durumda.
Koruma altındaki alanlar şirketlere açılıyor!
Millî parklar yeniden kiralamaya açıldı: Doğanın kamusal niteliği tartışma konusu
Millî parkların sermaye denetimine açılması, kamusal kaynakların giderek daha fazla piyasa ilişkileri içinde değerlendirilmesi eğilimine işaret ediyor. Buna göre millî parkların işletme modeli üzerinden gelir üretimine açılması, doğanın korunması ile ekonomik kullanım arasındaki sınırın giderek belirsizleştiği yönünde yorumlanıyor.
Tartışmanın bir diğer boyutu ise kamusal hizmet ve vergi ilişkisi üzerinden şekilleniyor. Vergilerle finanse edilerek korunan alanların, yeniden ücretlendirme ve işletme modelleri üzerinden erişime açılması, “Kamusal alanların kullanımında ücretlendirme sınırı nerede başlar?” sorusunu gündeme getiriyor.
Bu tür düzenlemeler, doğa ve kamusal varlıkların giderek sermaye için yeni yatırım ve işletme alanlarına dönüştürüldüğü daha geniş bir ekonomik yönelimin parçası olarak değerlendiriliyor. Üstelik yalnızca millî parkların yönetimi değil; kamusal alanların korunması ile piyasa mantığı arasındaki gerilimin nasıl çözüleceği sorusu da millî parklarla yapılan düzenlemeyle gündeme gelmiş oldu.
Yeni düzenleme yürürlüğe girerken, millî parkların geleceği konusunda temel soru da bu noktada düğümleniyor:
Korunan alanlar kamunun ortak doğal mirası olarak mı kalacak, yoksa giderek daha fazla ekonomik işletme modeli içinde değerlendirilen alanlara mı dönüşecek?
YeniPencere
