Köşe Yazıları
Ulu Çınarın Gölgesinde Palantir’e Yeniden Bakmak
Dilaver Demirağ’ın “Teknik mi Teknoloji mi ya da İktidar Neyimiz Olur?” başlıklı yazısını okurken kendi yazımın yeniden tartışmaya açılmasından memnuniyet duydum çünkü bazı yazılar yalnızca cevap verilmek için değil, yeniden düşünmek için yazılır.
Demirağ’ın yazısı benim açımdan tam da böyle bir metin.
Üslûbumuz, kavramlara yüklediğimiz anlamlar ve İslamcılık tecrübemize bakışımız farklı olabilir hatta bazı temel meselelerde aynı yerde durmadığımız da açık. Fakat onun teknoloji, iktidar, medeniyet ve İslam arasındaki ilişkiye yönelttiği soruların ciddiye alınması gerektiğini düşünüyorum.
Özellikle şu sorusu/itirazı çok önemlidir:
“Teknoloji nötr müdür?”
Bence bu soruya verilecek cevap, tartışmanın tamamının yönünü belirleyecektir.
Benim iddiam hiçbir zaman teknolojinin nötr olduğu olmadı.
Tam tersine, “Palantir’in Dünyası: Anlamı Öldür, İnsanı Yönet” başlıklı yazımın temel meselesi zaten teknolojinin arkasındaki iktidar aklını görünür kılmaktı.
Dolayısıyla burada önce bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekiyor.
Ben “Batı teknolojisini alalım, kendi değerlerimizi koruyalım.” demiyorum.
Daha da önemlisi, “Batının ürettiği teknolojiyi ele geçirirsek Batıyı yeneriz!” gibi safdil bir düşünceyi savunmuyorum.
Benim söylediğim bundan farklı.
Ben, teknoloji üretmeyen bir toplumun teknoloji üreten toplumların iktidarına mahkûm olacağını söylüyorum.
Bu ikisi arasında ciddi bir fark var.
1. Demirağ’ın haklı olduğu yer: Teknoloji masum bir araç değildir
Demirağ’ın Mehmet Âkif üzerinden kurduğu eleştiri üzerinde özellikle durmak gerekiyor.
Âkif’in “Batının ilmini ve fennini alalım, kültürünü almayalım.” şeklinde özetlenen yaklaşımı gerçekten de İslam dünyasının modernleşme macerasının en önemli tartışmalarından biridir.
Tarih bize şunu gösterdi:
Bir medeniyetin teknolojisini yalnızca vitrinden satın alamazsınız.
Teknolojinin arkasında bir bilgi sistemi vardır.
Bilgi sisteminin arkasında bir üretim biçimi vardır.
Üretim biçiminin arkasında bir ekonomi vardır.
Ekonominin arkasında bir hukuk ve siyaset düzeni vardır.
Bunların arkasında ise insan, toplum, mülkiyet, iktidar ve özgürlük tasavvuru bulunur.
Dolayısıyla Demirağ’ın “Tiktok’u yaratan zihinle mobil telefonu yaratan zihin aynı.” şeklindeki itirazı, tartışılması gereken ciddi bir noktaya işaret ediyor.
Teknolojiyi yalnızca cihazdan ibaret görürsek, onun arkasındaki zihniyeti kaçırırız!
Burada kendisine katılıyorum.
Meseleyi biraz daha ileri götürelim:
Teknoloji yalnızca zihniyetin ürünü değildir; aynı zamanda zihniyeti yeniden üreten bir sistemdir!
Telefon yalnızca elimizde duran bir cihaz değildir.
Algoritma yalnızca çalışan bir kod değildir.
Platform yalnızca dijital bir mekân değildir.
Bunların tamamı davranışlarımızı biçimlendirebilir, tercihlerimizi yönlendirebilir, dikkatimizin sınırlarını belirleyebilir!
2. Burada başka bir soru ortaya çıkıyor
Teknolojinin nötr olmadığını kabul ettik.
Peki bundan hangi sonuç çıkar?
Demirağ’ın vardığı sonuç ile benim vardığım sonuç burada ayrılıyor.
Eğer teknoloji bir zihniyet örgütlenmesiyse bundan “Teknoloji üretmeyelim!” sonucu çıkmaz.
Tam tersine;
Teknolojinin hangi zihniyet tarafından üretileceği sorusu daha da önemli hâle gelir.
Çünkü teknoloji üretmeyenler, teknolojiden kurtulmazlar.
Sadece başkasının teknolojisinin nesnesi hâline gelirler.
Bugün yapay zekâ sistemlerinin karar mekanizmalarında kullanılan verileri kim topluyor?
Uydu sistemlerini kim kontrol ediyor?
Bulut altyapılarını kim işletiyor?
Savunma teknolojilerini kim geliştiriyor?
Finansal akışları kim izliyor?
Dijital kimlikleri kim tasarlıyor?
Sosyal davranışları kim analiz ediyor?
Algoritmaların neyi görünür, neyi görünmez kılacağına kim karar veriyor?
Bunlar yalnızca teknik sorular değildir.
Bunlar doğrudan iktidar sorularıdır!
Benim Palantir’e bakmamın sebebi de budur.
“Palantir” benim için yalnızca bir teknoloji şirketi değildir.
Bir çağın iktidar anlayışının sembollerinden biridir!
3. Mesele “İslamî algoritma” yapmak değil
Demirağ’ın yazımda geçen bazı ifadelerden hareketle vardığı sonuç şu:
Sanki ben “İslamî algoritma yapalım, üzerine Kur’an ayetleri yazılmış drone üretelim ve Batı’yı kendi silahlarıyla yenelim!” diyorum.
Hayır!
Eğer yazımdan böyle bir sonuç çıkmışsa kendimi yeterince açık ifade edememişim demektir.
Benim kastettiğim bu değil.
Elbette Kur’an’dan ayet yazmakla bir teknolojiyi İslamî hâle getiremezsiniz.
Bir “drone”un üzerine besmele yazmak onu adil yapmaz!
Bir yapay zekâ sisteminin giriş ekranına ayet koymak onu ahlâklı hâle getirmez!
Bir füzenin üzerine “Allah” yazmak onu meşru kılmaz!
İslam, teknolojiye etiket yapıştırmak değildir!
İslam, insanın teknolojiyle kurduğu ilişkinin kendisini sorgulamaktır!
Asıl soru;
Bu teknoloji insanı neye dönüştürüyor?
İnsanı özgürleştiriyor mu?
Yoksa onu ölçülebilir, tahmin edilebilir, yönetilebilir, hesaplanabilir hatta manipüle edilebilir bir nesneye mi çeviriyor?
İnsanın mahremiyetini koruyor mu?
Yoksa insanı sürekli gözetlenen bir varlık hâline mi getiriyor?
İnsanın iradesini güçlendiriyor mu?
Yoksa iradesini algoritmalara mı teslim ediyor?
İnsana hizmet mi ediyor?
Yoksa insanı sistemin hizmetkârına mı dönüştürüyor?
Benim “Palantir” meselesinde dikkat çektiğim tam olarak budur.
4. Nükleer silah ile algoritma arasında fark var mı?
Demirağ çok önemli bir soru soruyor:
“Nükleer silah ile algoritma arasında bir fark var mı?”
Elbette var!
Fakat bu fark, ikisinin de iktidarla ilişkisini ortadan kaldırmıyor.
Nükleer silahın fiziksel yıkım kapasitesi vardır.
Algoritmanın ise davranışsal, ekonomik, siyasal ve epistemik bir iktidar kapasitesi olabilir.
Birincisi, bedenleri yok edebilir.
İkincisi, insanların kararlarını, davranışlarını ve dünyayı algılama biçimlerini şekillendirebilir.
Biri patlar.
Diğeri, çoğu zaman sessizce çalışır.
Biri, şehrinizi yok edebilir.
Diğeri sizin hangi haberi göreceğinizi, hangi ürünü satın alacağınızı, hangi düşünceyle karşılaşacağınızı hatta hangi insanı “tehdit” olarak algılayacağınızı belirleyebilir.
Bu nedenle benim açımdan asıl tehlike, algoritmanın “iyi” ya da “kötü” olması değildir.
Asıl tehlike, algoritmik iktidarın hesap vermeyen bir egemenlik biçimine dönüşmesidir!
Palantir, burada son derece önemli bir örnektir.
Çünkü veri yalnızca bilgi değildir.
Veri, doğru ellerde güçtür.
Daha doğrusu:
Veriyi işleme kapasitesi, veriyi toplama kapasitesi ve veriden karar üretme kapasitesi bir iktidar kapasitesidir!
İşte bu yüzden “Ya veri üreteceğiz ya veri olarak kullanılacağız!” derken bir medeniyet üstünlüğü sloganı atmıyorum.
Bir iktidar ilişkisine dikkat çekiyorum!
5. “Güç kıskançlığı” mı?
Demirağ yazımda “güç kıskançlığı” gördüğünü söylüyor.
Bu eleştiriyi de ciddiye alıyorum çünkü İslamcı düşüncenin tarihinde gerçekten böyle bir hastalık vardır.
Batı güçlendiğinde onun gücünü kıskanmak…
Sonra aynı güce ulaşmayı kurtuluş zannetmek…
Tankımız, uçağımız, bombamız, fabrikamız, ordumuz olunca medeniyetimizin yeniden kurulacağını düşünmek…
Bu yaklaşımın ciddî biçimde eleştirilmesi gerekir.
Ben de buna itiraz ederim.
Değil mi ki güç ile adalet aynı şey değildir!
Bir toplumun güçlü olması, onun haklı olduğu anlamına gelmez!
Bir devletin teknolojik üstünlüğü, onun ahlâkî üstünlüğünü göstermez!
Bir ordunun güçlü olması, o ordunun adaletle hareket ettiğini kanıtlamaz!
Bu konuda Demirağ’ın kaygısını paylaşıyorum ancak burada kendisine şu soruyu sormak isterim:
“Gücü reddetmek” ile “gücün putlaştırılmasını reddetmek” aynı şey midir?
Bence değildir.
İslam’ın problemi güç sahibi olmak değil, gücü ilahlaştırmaktır!
Sorun; iktidarın varlığı değil, iktidarın kendisini sorgulanamaz hâle getirmesidir!
Sorun, teknoloji değildir.
Sorun, teknolojinin insan üzerindeki egemenliğidir!
Sorun, devlet değildir.
Sorun, devletin insanın üzerine çıkmasıdır!
Sorun, bilgi değildir.
Sorun, bilginin tahakküm aracına dönüşmesidir!
6. Tevhid, tam da burada devreye giriyor
Belki de tartışmamızın en önemli kesişme noktası burasıdır.
Demirağ, “İlahî hitap bana Batı’nın yerine geçmemi söylemiyor.” diyor.
Bu, çok yerinde bir itirazdır.
Kur’an’ın amacı Batı’nın yerine yeni bir imparatorluk koymak değildir.
İslam’ın hedefi “Amerikan yüzyılı”nın yerine “İslam yüzyılı” koymak değildir.
Bir hegemonya biçimini yıkıp başka bir hegemonya biçimi kurmak, insanlığı kurtarmak değildir.
Eğer benim yazımın herhangi bir yerinden böyle bir sonuç çıkıyorsa, o sonucu reddederim.
Tevhid, yalnızca “Allah birdir!” demek değildir.
Tevhid bunun yanında insanın Allah dışındaki bütün mutlaklaştırılmış otoritelerden özgürleşmesidir!
Devletin mutlaklaştırılmasından…
Paranın mutlaklaştırılmasından…
Milletin mutlaklaştırılmasından…
Mezhebin mutlaklaştırılmasından…
Teknolojinin mutlaklaştırılmasından…
Liderin mutlaklaştırılmasından…
İdeolojinin mutlaklaştırılmasından…
Nihayet insanın kendi ürettiği sistem karşısında kul hâline gelmesinden…
Tevhidin anlam dünyası burada çok daha derindir.
Dolayısıyla benim için teknoloji üretmek, Batı olmak değildir.
Teknolojiye sahip olmak da onu ilahlaştırmak değildir.
Asıl mesele, insanın ürettiği araçların insan üzerinde Rabblik kurmasına izin vermemektir!
7. Bununla birlikte bir şeyi de unutmamak gerekiyor
Burada Demirağ’ın “İlahî hitap bana Batı’nın yerine geçmemi söylemiyor.” sözünü çok kıymetli buluyorum.
Bu cümle bizi aslında daha önemli bir soruya götürüyor:
Peki, İslam dünyası ne yapacak?
Bugün dünyanın büyük teknoloji şirketleri insan davranışlarını analiz ediyor.
Devletler yapay zekâ destekli gözetim sistemleri kuruyor.
Savaşlar giderek daha fazla otonom sistemlerle yürütülüyor.
İnsanların dijital izleri ekonomik ve siyasî değere dönüştürülüyor.
Yapay zekâ, yalnızca bir araç olmaktan çıkıp karar verme süreçlerinin parçası hâline geliyor.
Bütün bunların karşısında Müslümanların söyleyeceği söz nedir?
“Bunların hiçbirini yapmayalım” demek yeterli mi?
Bence değil!
Çünkü yapmadığınız teknoloji ortadan kalkmıyor.
Sadece başka birilerinin elinde büyüyor ve o teknoloji, sizin hayatınıza dışarıdan geliyor.
İşte burada “özne olmak” meselesi önem kazanıyor.
Benim “Üretenler olacağız ya da tüketilenler!” derken kastettiğim budur.
Bir medeniyetin kendi teknolojisini üretmesi, dünyaya hükmetmesi gerektiği anlamına gelmez.
Kendi kaderi üzerinde söz sahibi olabilmesi anlamına gelir!
8. “Batı’nın silahlarıyla Batı’yı yenmek” değil
Demirağ’ın eleştirisinde benim açımdan en önemli uyarılardan biri de “düşmanın silahlarıyla silahlanmak” meselesidir.
Burada çok dikkatli olmak gerekiyor.
İslam dünyasının modernleşme tarihinde gerçekten de şöyle bir psikoloji ortaya çıktı:
“Batı bizi geçti.”
“Öyleyse Batı gibi olmalıyız.”
“Batı güçlü.”
“Öyleyse biz de onun kadar güçlü olmalıyız.”
Ve sonunda:
“Batı gibi güçlü olursak Batı’yı yeneriz.”
Bu düşünce döngüsü gerçekten kırılmalıdır.
Batı’nın üstünlüğünü yalnızca teknolojiyle açıklamak da Batı’yı yalnızca teknolojiyle yenebileceğimizi düşünmek de aynı hatanın iki farklı yüzüdür.
Benim itirazım tam da buradadır.
Batı’nın teknolojisini kopyalamak medeniyet kurmak değildir.
Çin’in teknoloji üretmesi Çin’i, Batı’dan bağımsız bir medeniyet kılmıyorsa Müslümanların yapay zekâ üretmesi de kendiliğinden İslamî bir medeniyet meydana getirmez.
Burada Demirağ ile aynı yerdeyiz.
Ama ayrıldığımız yer şurası:
Ben bundan “teknoloji üretmeme” sonucu çıkarmıyorum.
Tam tersine, teknolojinin ne olduğuna dair daha derin bir düşünce geliştirmemiz gerektiğini düşünüyorum.
9. Belki de “İslamî teknoloji” değil de “İslamî teknoloji ahlâkı” demeliyiz
Burada kavramı değiştirmek, tartışmayı berraklaştırabilir.
“İslamî yapay zekâ” ifadesi gerçekten de yanlış anlaşılmaya çok müsaittir.
Sanki yapay zekânın içine ayetler yerleştirilecekmiş gibi bir izlenim doğuruyor.
Ben bunun yerine başka bir kavramı tercih ederim:
İslamî teknoloji ahlâkı.
Bu ahlâkın temel soruları şunlar olabilir:
İnsan nedir?
Bilgi nedir?
Kişisel bilgi nedir?
Mahremiyet nedir?
Adalet nedir?
Mülkiyet nedir?
Özgür irade nedir?
Sorumluluk kime aittir?
Bir algoritmanın verdiği karardan kim sorumludur?
Bir insanın hayatına dair bütün verileri toplama hakkını kim size verdi?
İnsanları puanlama hakkınız var mı?
Bir insanı yalnızca davranışsal verilerine indirgemek caiz midir?
Bir makine karar verdiğinde sorumluluk ortadan kalkar mı?
İnsanın onurunu korumayan bir teknoloji ne kadar “başarılı” sayılabilir?
İşte benim görmek istediğim tartışma budur!
Bu tartışma yapılmadan teknoloji üretmek gerçekten de Demirağ’ın haklı olarak eleştirdiği “İlerleyelim beyler!” romantizmine dönüşebilir.
Ama bu tartışmayı yapıp teknoloji üretmek başka bir şeydir.
10. “Ulu Çınar” ile “Palantir” aslında birbirinden o kadar uzak olmayabilir
Demirağ’ın “Ulu Çınar” metaforunu özellikle önemsiyorum çünkü ulu çınar, bana göre geçmişin bütün tecrübesini, hafızasını ve ontolojik sorularını temsil ediyor.
“Palantir” ise geleceğin iktidar biçimlerinden birini.
Biri bize:
“Biz neyiz?”
diye soruyor;
diğeri,
“Bizi kim yönetecek?”
Diye!
Belki de yapılması gereken bu iki soruyu birbirinden ayırmamak.
İnsanın ne olduğunu düşünmeden teknoloji hakkında konuşursak teknoloji bizi tanımlar.
İktidarın ne olduğunu düşünmeden teknoloji üretirsek teknoloji, iktidarın aracına dönüşür!
Tevhidi düşünmeden medeniyet kurmaya kalkarsak medeniyetimizi putlaştırabiliriz.
Teknolojiden kaçarsak da başkalarının kurduğu teknolojik iktidarın nesnesi hâline geliriz.
Dolayısıyla benim meselem “Batı gibi olalım!” değil.
Tam tersine;
Batı’nın ürettiği teknolojik düzenin insan tasavvurunu sorgulayalım!
Tabii bunu yaparken tarihin dışına çıkmayalım.
11. Son sözümüz gerçekten ne olacak?
İlk yazımın sonunda “Biz henüz son sözümüzü söylemedik!” demiştim.
Demirağ haklı olarak soruyor:
“Son söz ne olacak?”
Ben de bugün bu soruya biraz daha açık cevap verebilirim.
Son sözümüz “İslamî drone” olmayacak.
Son sözümüz “Müslümanlar da Batı kadar güçlü olsun!” olmayacak.
Son sözümüz “Batı’nın yerine biz geçelim!” hiç olmayacak.
Son sözümüz şu olacak:
İnsanı yeniden özne yapmak!
Fakat bunu söylemek yetmez.
İnsanı özne yapacak kurumlar kurmak gerekir.
İnsanı veri olmaktan çıkaracak hukuk geliştirmek gerekir.
İnsanın mahremiyetini koruyacak teknolojiler üretmek gerekir.
Savaş teknolojilerini insan hayatını değersizleştirmeyecek biçimde sorgulamak gerekir.
Yapay zekânın karar verme gücünü sınırlayacak ahlâkî ve hukukî ilkeler geliştirmek gerekir.
Bütün bunları yaparken de insanın yalnızca biyolojik bir organizma olmadığını; Allah’ın emaneti, onur sahibi ve sorumluluk taşıyan bir varlık olduğunu unutmamak gerekir!
İşte o zaman teknoloji insanın efendisi değil, hizmetkârı olabilir.
12. İktidar neyimiz olur?
Yazının asıl başlığındaki soruya tam da burada cevap vermek gerekiyor:
İktidar neyimiz olur?
Benim cevabım şudur:
İktidar bizim için hiçbir zaman amaç olamaz ancak iktidarın varlığını görmezden gelmek de mümkün değildir.
İktidarı reddettiğinizde iktidar ortadan kalkmaz sadece başkasının elinde kalır.
Bu nedenle mesele iktidarı ele geçirmekten önce iktidarın insan üzerindeki tahakkümünü sınırlandırmaktır!
Devleti kutsamadan devlet kurabilmek…
Teknolojiyi kutsamadan teknoloji üretebilmek…
Bilimi kutsamadan bilime sahip çıkabilmek…
Ekonomiyi kutsamadan ekonomik güç oluşturabilmek…
Ve en önemlisi:
Güç sahibi olduğunda kendisini Allah’ın yerine koymamak!
Belki de tevhidin siyasî ve medenî anlamı tam burada başlıyor.
13. Son olarak
Dilaver Demirağ’ın yazısına bir polemik metni olarak değil, aynı yaranın başka bir tarafından tutulması olarak bakıyorum.
O, “Güç bizi dönüştürmesin!” diye uyarıyor.
Ben ise “Güç başkasının elinde olduğu için bizim kaderimizi belirlemesin!” diyorum.
O, “Teknolojinin arkasındaki zihniyeti görün!” diyor.
Ben, “Evet, fakat o zihniyete mahkûm olmamak için kendi zihnimizi ve kendi teknolojik kapasitemizi de inşa edelim!” diyorum.
O, “Batı’nın yerine geçmek İslam’ın amacı değildir!” diyor.
Ben de “Kesinlikle değildir!” diyorum.
Fakat buradan şu sonucu çıkarıyorum:
Bizim hedefimiz Batı’nın yerine geçmek değil; insanı Batı’nın da Doğu’nun da devletin de piyasanın da algoritmanın da tahakkümünden kurtaracak bir hayat tasavvuru ortaya koymaktır!
Kim bilir, gerçek ayrılığımız burada değil sadece yöntemdedir!
İkimizin de itiraz ettiği şey aynı olabilir:
İnsanın araç hâline getirilmesi…
İnsanın veriye indirgenmesi…
İktidarın kutsallaştırılması…
Teknolojinin insanın efendisi hâline gelmesi…
Ve Müslümanın kendi hakikatini unutması…
İşte bu nedenle Demirağ’ın sorusunu önemsiyorum:
“Kur’an’ın muradı insanların bir güç odağı olması mıdır?”
Benim cevabım bu konuda nettir:
Hayır!
Kur’an’ın muradı insanı bir güç odağı yapmak değil, insanı gücün karşısında sorumlu bir özne yapmaktır.
Bunun için önce insanın güç karşısında ezilmemesi gerekir.
Bugün Palantir‘i konuşmamızın sebebi de tam olarak budur.
Palantir yalnızca bir şirket değildir.
O, bize geleceğin dünyasında şu soruyu sorduran bir işarettir:
İnsan; teknolojiyi mi yönetecek, teknoloji insanı mı?
Benim derdim teknolojiye tapınmak değil.
Derdim teknoloji çağında insanı kaybetmemektir!
İşte bu noktada Demirağ ile aynı cümlede buluşabiliriz:
Mesele, Batı’nın yerine geçmek değil!
Mesele, insanın hiçbir gücün yerine geçirilmesine izin vermemektir çünkü tevhid, bize önce bunu öğretir:
İnsan, kuldur!
Hiçbir insan, hiçbir devlet, hiçbir piyasa, hiçbir teknoloji ve hiçbir algoritma insanın Rabb’i değildir!
Bugün 29 Ağustos, Seyyid Kutub’un şehadetinin yıl dönümü. 1966’da asılarak idam edilmesiyle birlikte Mısır’dan başlayarak dünyanın her köşesindeki İslamî hareketleri etkileyen Kutub, çağının dayattığı hegemonyaya karşı mücadele etti. Yeniden Kur’an’a dönüş ve Kur’an Nesli’nin doğuşu düşüncesinin Müslümanların zihninde yalnızca fikirleriyle ya da şehadetiyle değil; coşkulu inancı ve bitmeyen umuduyla da karşılık bulmasını sağladı.
Seyyid Kutub’un tefsirinde ve kitaplarında modernitenin (modern cahiliyenin) dayattıkları karşısında umutsuz bir karamsarlığın içinde olmadığını görüyoruz. O, hegemonyanın insanı takatsiz bırakan en büyük silahı “umutsuzluk” karşısında başka bir dünyanın mümkün olduğu inancına sıkı sıkıya bağlıdır.
Yazmanın ve eylemenin ötesinde ‘umut etme’nin bu yüzyıldaki örnekliğini sunan Kutub’u farklı kılan bir diğer nokta, cahiliyenin modern biçimini yok saymadan anlama gayreti gütmesi ve onunla yüzleşme cüreti göstermiş olmasıydı.
Her dönemin ve her coğrafyanın kendine özgü bir cahiliyesi olduğunu biliyordu Kutub. Cahiliyenin yalnızca geçmişte kalmış tarihsel bir dönem olmadığını, her çağın kendi cahiliyesini üretebileceğini görmüştü. Yoldaki İşaretler’de “İşte burası yolların ayrım noktası, yürünecek yolun başlangıcı” derken kastettiği ayrım işte bu yüzyılın cahiliyesiydi.
Cahiliyenin anlam alanını bütün hayata yayılacak biçimde bu denli genişletmek ilk bakışta umutsuzluk üretmek gibi görünebilir. Oysa Kutub açısından bunun tam tersi söz konusudur: Umudu yeniden kazanmanın ilk şartı, mevcut gerçeklikle yüzleşme cesaretidir. Kutub, “İslam’dan evvelki cahiliyenin aynısı hatta daha koyusu içinde bulunuyoruz!” derken düşünceden pratiğe bütün bir modern yaşamı kasteder. Ona göre “cahiliye toplumu pratiği” olarak yorumladığı bu durum anlaşılamadan ve “yol ayrımı”na girmeden vahye yönelmek mümkün olamaz. Cahiliye pratiği aşıldığında ise İslamî hareketi prangalayan tüm söylemler çözülür ve kaybedilen hafıza (Kur’an) ve hareket (Nebevî yöntem) yeniden kazanılmış olur. Kutub’un cahiliye teşhisini bu yüzden karamsar bir dünya okuması değil, umudu mümkün kılacak bir tespit olarak düşünmeli.
Belki de bu nedenle Seyyid Kutub’un söylemindeki itiraz Mısır’dan çıkıp dünyanın dört bir yanında yankı bulabildi. Kutub’un modern döneme ilişkin eleştirilerinin merkezinde bu sistemin -postmodern eleştirilerde de olduğu gibi- bütüncül bir kuşatmayı dayatıyor olduğudur. Bu kuşatma, modern öncesi dönemin ele geçiren, süpürücü ama yüzeysel denetimlerinin ötesine taşarak bireyi ve toplumu yeniden inşa etme durumunu yani zihinsel kolonizasyonu da içeriyor. Kutub’a göre çok katmanlı, simbiyotik bir ilişki biçimiyle birbirine mecburiyet derecesinde bağımlı olan böylesi bir sisteme karşı tek bir mevziden veya tek bir açıdan yürütülecek mücadele etkisiz kalacaktı.
Kutub’un cahiliye kavramıyla işaret ettiği bu çok katmanlı tahakküm biçimini, modern dünyanın işleyişi açısından Kojin Karatani’nin “sermaye-ulus-devlet” tanımı üzerinden daha anlaşılır kılabiliriz. Karatani, modern dünyanın (cahiliyenin) çok boyutlu ve çok katmanlı yapısına karşı mücadele stratejisini özetlerken şöyle ifade eder: “Demek ki sermayeye karşı girişilecek her eylem, devleti ve ulusu da karşısına almalıdır. Kapitalist ulus-devlet, oluşturduğu bu üçlü yapı nedeniyle sarsılmazdır. İçlerinden birini reddederseniz, diğer ikisinin gücü sizi sonunda yine bu iç içe geçmiş üçlüye çekecektir!” Marksist Karatani ile müslüman Seyyid Kutub’un düşüncelerinin örtüştüğü nokta, karşı karşıya oldukları sistemin genotipidir.
Karatani’nin tasvir ettiği bu “Sermaye-Ulus-Devlet” yapısı, Borromeo Düğümü gibi birbiriyle sürekli ilişkili bir halkalar bütünü olarak düşünülmeli. Modern sistemde devlet, şiddet ve yasa tekelini; sermaye, maddî tahakkümü; ulus ise meşruiyetin yayıldığı ve kitleleri sisteme bağlayan kolektif duyguyu temsil eder. Bu nedenle sadece sermayeyle mücadeleye yoğunlaşıldığında sermayeyi doğuran devlet aklı korunur, toplumsal yozlaşma görmezden gelinir. Yalnızca devlete itiraz etmek ise çoğu kez sermaye ve ulus kimlik lehine popülizmi onaylayan politik bir yozlaşmayla sonuçlanır.
İşte bu üçlünün birbiriyle olan simbiyotik etkileşimini gözetmeyen ve kapsayıcı bir itiraz geliştirmekten kaçınan her mücadele, eninde sonunda dönüştürülür, devşirilir ve eleştirdiği sistemin bir parçasına dönüşerek yeni bir tâğut hâline gelir. Seyyid Kutub, bu devşirilme tehlikesinin ancak bütüncül bir “cahiliye” teşhisiyle aşılabileceğini görmüştü. Bu yüzden o, cahiliye kavramı için lafızcı ve nostaljik bir okumayla yetinmedi. Kutub, cahiliyeyi geçmişe ait soyut ve sadece itikadî bir sapma olarak görmek yerine onu, itikadî düzlemden başlayarak ekonomiye, siyasete ve toplumsal kimliğe yani hayatın her alanına sızan bir “var olma durumu” olarak anladı. Cahiliyeyi tanımlama biçimi Seyyid Kutub’un önerilerini de netleştirdi. O; bâtıl ulus kimliğinin karşısına ümmet bilincini, sermaye tekeline etkin bir dayanışmayı ve egemenlerin tâğutî hegemonyası karşısına ise yalnızca vahye boyun eğen bir Kur’an Nesli’ni koyarak bu üçlü düğümü parçalamayı düşündü.
Seyyid Kutub’un “cahiliye toplumu” dediği aslında Karatani’nin kavramsallaştırmasındaki “sermaye-ulus-devlet” ya da postmodern eleştirilerdeki “modern devlet”tir. Modern dönemin devletini eski/klasikten ayıran ise bütün ara-kurumları felce uğratacak biçimde ulus ve sermayenin devletle koşulsuz paydaşlığıdır. Bu, devletin ayrışıp mutlak egemen rolüyle yüceleştiği panoptikon durumundan da çıktığı anlamına geliyor. Ulus (modern devletin tebaası), devlet ve sermaye artık suç ortağı: Kendinden olmayanı beraberce izledikleri ve hegemonyayı birlikte dayattıkları böylece yeniden ürettikleri bir sinoptikon durumu…
İşte Seyyid Kutub’un cahiliyesi de bir anlamda ulus (modern devletin tebaası), devlet ve sermayenin suç ortağına dönüştüğü yapıyı ifade ediyor. Hegemonya, sisteme dâhil olanların rızasıyla birlikte dayatılırken bu suç ortaklığı, Boétie’nin yüzyıllar önce Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev’de işaret ettiği durumun çok daha sistematik bir hâlini ifade ediyor: (Artık) kitleler zorla zincire vurulmamıştır; kendi esaretlerinin gardiyanlığını yapmakta, boyunduruklarını kendi rızalarıyla yeniden üretirler. Kutub’un cahiliye eleştirisi, tam da kitleleri bu “gönüllü kulluktan” ve günah ortaklığından ayrılmaya çağıran “radikal” bir uyanış hamlesini ifade eder.
Karatani’nin “ulus-devlet-sermaye” birleşimi, gücün yalnızca yukarıdan aşağıya işleyen klasik biçimiyle açıklanamayacağını da gösteriyor. Güç, bu üç yapının iç içe geçmesiyle/birbirini beslemesiyle doğrusal niteliğini kaybederek toplumun kılcal damarlarına kadar yayılır. Foucault’nun “iktidarın mikrofiziği” olarak tarif ettiği şey de tam burada anlam kazanır. Seyyid Kutub’un ‘cahiliye’ye yüklediği anlam da büyük ölçüde burada anlaşılır hâle geliyor. İlk bakışta tekfirci bir reddetme kolaycılığı olarak görülen cahiliye tanımı, tam aksine epistemolojik bir kopuş ve modern dönemin aldığı yeni biçime yönelik isabetli bir itiraza dönüşmüş oluyor.
Yeni (modern) ile eski (klasik) arasındaki ayrımın her zaman çok kesin olamayacağı bir gerçek ancak hegemonyayı tarif için geriye dönüp göz attığımızda belirgin bir “aşırılaşma” durumu içinde olduğumuzu görüyoruz. Yani devlet, onu tahkim eden sosyal sözleşme ve bunun bir parçası olan toplum, tarih boyunca her zaman vardı ancak ontolojik bir teslimiyeti de içerecek şekilde kapsamının genişlemesine yeni tanık oluyoruz.
Bunun açık bir örneğini 17. yüzyılda Hobbes’un kaleme aldığı Leviathan’da bulabiliriz. Hobbes, “ölümlü bir tanrı” olarak söz ettiği devletin ilahî yasalara boyun eğmesi gerektiğini düşünür. Öte yandan devlete mutlak itaatin de şart olduğunu yazar: “Devletin buyurduğu her şeyde devlete itaat etmemiz, Tanrı’nın da yasası olan doğa yasalarındandır ama buyurduklarına bir de inanmamız gerekmez.”
Modern dönemde aşılan o iki sınır, Hobbes’un bu tanımında saklı: Birincisi, modern devlet artık herhangi bir aşkın/ilahî yasaya boyun eğme mecburiyeti hissetmiyor. Schmitt’in Politik Teoloji tezinde belirttiği gibi; modern devlet kuramının tüm kavramları aslında sekülerleşmiş teolojik kavramlardır. Yani devlet, ilahi olanın vasıflarını (mutlak egemenlik, yasa koyuculuk) çalarak kendini ‘yeryüzü tanrısı’ ilan etmiştir. İkincisi ve daha tehlikelisi ise bizden, salt bedensel bir itaatle yetinmeyip ürettiği bu yeni düzene bir de iman etmemizi, onu zihnen içselleştirmemizi de bekler.
Seyyid Kutub’un cahiliye kavramını zihinlerde neden adeta ‘dirilttiğini’ ve lafızcı bir okumayla niye yetinmediğini böylece daha iyi anlıyoruz. O, cahiliyeden kopmadan ve bütünlüklü bir perspektife kavuşmadan mücadelenin anlamlı olmayacağını biliyordu. Yoldaki İşaretler’in girişinde okuyucusuna, Hz. Peygamber’in mücadelesinde neden ulus kimliğini, sınıf çatışmasını veya bürokratik kadrolaşmayı tercih etmediğini tam da bu bağlam üzerinden anlatır. Dönemin iktidarını devirmek için kullanılacak bu tür pragmatist yöntemler, günün sonunda bir zalimi (tâğutu) tasfiye etse bile yerine sınıf, ulus ya da devlet kılığında yeni bir tâğut ihdas edecektir.
Seyyid Kutub’un Kur’an’a dönüş ve Nebevî yöntem olarak tarif ettiği şey de budur: mesele iktidarın el değiştirmesi değil; hegemonyayı sermayeden, devletten ve yozlaşmış toplumdan ayırmadan cahiliyenin tüm katmanlarına karşı topyekûn direnmek ve yeni bir varoluşun mümkün olduğuna inanmak.
Şehid’in sözleriyle bitirelim:
“İslamî diriliş hareketi nasıl başlayacaktır? Öncelikle bu işe bütün benliği ile karar vermiş ve bu yola baş koymuş bir öncü toplulukla… Yeryüzünün tümünde zorbalığını bütün şiddeti ile uygulayan cahiliye egemenliğine son vermeye kararlı bir toplulukla… Yeryüzünü kuşatan bu cahiliyeden zihnen ve kalben uzak durmaya çalışırken, öte taraftan belirli bir biçimde onunla ilişkide olmayı savsaklamayan bir toplulukla…”
