Connect with us

Köşe Yazıları

İslam Düşüncesini Korkular Üzerinden Okumak

Yayınlanma:

-

Her Düşünce Sistemi, Bir Tehlikeye Karşı Kurulur

İslam düşünce tarihi çoğu zaman mezhepler, ekoller, şahıslar ve doktrinler üzerinden anlatılır. Mu’tezile akılcı, Eş’arîlik nakilci; Hanefîlik reyci, Şâfiîlik hadis merkezli; filozoflar akılcı, sûfîler sezgici; Selefîler lafızcı, makāsıdçılar amaç merkezli olarak sınıflandırılır. Bu tasniflerin belirli bir açıklayıcılığı vardır fakat düşünce tarihinin daha derin bir katmanını görünmez hâle getirebilir. Çünkü düşünürler sadece belirli fikirleri savunmamışlar, aynı zamanda belirli tehlikelere karşı düşünmüşlerdir. Her büyük düşünce sistemi, neyin doğru olduğunu söylediği kadar, “neyin olmasından korktuğunu” da ele verir.

Burada korkudan kasıt, psikolojik bir ürkme veya şahsî endişe değildir. Daha ziyade bir düşünce sisteminin arkasındaki kurucu kaygıdır. Bir düşünür veya mezhep, bazı ihtimalleri diğerlerinden daha tehlikeli görür. Kimi, insanın özgürlüğünü kaybetmesini büyük bir tehlike olarak algılar; kimi, insan özgürlüğünü fazla büyütmenin ilâhî kudreti sınırlayacağından korkar. Kimi, aklın devre dışı bırakılmasını dinin donması olarak görür; kimi aklın sınır tanımamasını vahyin insan tarafından yargılanması olarak değerlendirir. Kimi, metnin hayatı dondurmasından endişe ederken kimi de hayat adına metnin tasfiye edilmesinden kaygı duyar.

Bu açıdan bakıldığında İslam düşüncesinin büyük tartışmaları yalnızca “Hakikat nedir?” sorusu etrafında değil, aynı zamanda “Hakikati tehdit eden en büyük tehlike nedir?” sorusu etrafında şekillenmiştir. Mezhepler arasındaki farklılıkların önemli bir kısmı, hakikatin hangi tarafından korkulması gerektiği konusundaki farklılıktır.

Bir bakıma herkes aynı evi korumaya çalışıyordu fakat herkes yangının başka bir yerden çıkacağından korkuyordu.

  1. İnsan Özgürlüğünün Yok Olmasından Korkanlar

İslam düşüncesinin en erken ve en çetin tartışmalarından biri, insanın iradesi üzerinedir. İnsan kendi fiillerinin faili midir, yoksa her şey Tanrı tarafından mı belirlenmiştir? Bu tartışma teorik bir metafizik problem olarak başlamamıştır. Arkasında son derece ciddî ahlâkî ve siyasal sonuçlar bulunmaktadır.

Eğer insan yaptığı hiçbir şeyin gerçek anlamda faili değilse ahlâkî sorumluluk nasıl mümkün olacaktır? Bir insan kendi eylemini gerçekleştirmiyorsa neden sevap veya günah kazansın? Daha da önemlisi, yöneticilerin zulmü de Allah’ın takdiri olarak görülürse siyasî sorumluluk ne olacaktır?

Kader tartışmalarının erken dönem İslam toplumunda siyasal boyutlar kazanmasının sebeplerinden biri budur. Emevî iktidarının bazı kaderci söylemleri siyasal meşruiyet üretmek amacıyla kullandığı yönündeki tarihsel tartışmalar bir yana, kader fikrinin yanlış kullanımının zulmü meşrulaştırabileceği ihtimali Müslüman düşünürleri ciddi biçimde meşgul etmiştir.

Mu’tezile’nin insan özgürlüğü üzerindeki ısrarını bu korkudan bağımsız anlamak mümkün değildir. Onların gözünde insanın özgürlüğünün ortadan kaldırılması yalnızca antropolojik bir problem değildi; doğrudan Tanrı’nın adaletine ilişkin bir problemdi. Çünkü insan, kendi fiilini seçmiyorsa onu, seçmediği bir şeyden dolayı cezalandırmak Tanrı’ya zulüm isnat etmek anlamına gelebilirdi.

Bu nedenle Mu’tezile’nin “adalet” ilkesi ile insan özgürlüğü arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır. İnsan gerçekten sorumlu olacaksa “gerçekten” seçebilmelidir. Tanrı’nın adil olması, insanın ahlâkî fail olmasını gerektirir.

Mu’tezile’nin temel korkusu burada ortaya çıkar: İlâhî kudreti korumak adına insanın özgürlüğünü yok etmek.

Onlara göre böyle bir anlayış dini güçlendirmez, aksine ahlâkın zeminini ortadan kaldırır. Çünkü seçme imkânının bulunmadığı yerde sorumluluk da anlamsızlaşır. Sorumluluğun olmadığı yerde ise emir, yasak, mükâfat ve ceza anlamını kaybeder.

Böylece Mu’tezile düşüncesi bir anlamda insanın ahlâkî faillik hakkını korumaya çalışan büyük bir düşünsel savunmaya dönüşür. Fakat bu çözüm, başka bir korkuyu harekete geçirecektir.

  1. İnsanın Aklının Tanrı’nın Üzerine Çıkmasından Korkanlar

Mu’tezile insan özgürlüğünü korurken Eş’arî gelenek, başka bir tehlike görmüştür: İnsanı ve insan aklını merkeze yerleştirerek Tanrı’nın mutlak kudretini sınırlamak!

İnsan özgürlüğünü sonuna kadar savunmak, Tanrı’nın yaratma kudretini nereye kadar sınırlandıracaktır? İnsan, kendi fiilinin gerçek anlamda yaratıcısı kabul edildiğinde Allah’ın “her şeyin yaratıcısı” oluşu nasıl anlaşılacaktır? Daha temel bir soru da şudur: İnsan aklı, Tanrı için neyin adil veya neyin zorunlu olduğunu belirleyebilir mi?

Eş’arî düşüncenin temel kaygılarından biri, insan aklının “farkında olmadan” Tanrı’nın üzerine bir hukuk koymasıdır.

“Tanrı adil olmak zorundadır!” dediğimizde “zorundadır” kelimesindeki zorunluluğu kim belirlemektedir?

Eğer insan aklı, Tanrı’ya ne yapması gerektiğini söylüyorsa bu durumda Tanrı mutlak varlık olmaktan çıkıp insan aklının belirlediği ahlâk yasasının uygulayıcısı hâline gelmez mi?

Eş’arîliğin güçlü ilâhî kudret vurgusunun arkasında bu tehlike bulunmaktadır. Onlara göre Tanrı’nın iradesinin üzerinde herhangi bir norm düşünülemez. Normun nihaî kaynağı zaten Tanrı’dır.

Burada düşüncenin ağırlık merkezi değişmiştir. Mu’tezile “İnsan özgürlüğünü yok etmeyelim!” derken Eş’arîlik, “Tanrı’nın özgürlüğünü yok etmeyelim!” demektedir.

İki taraf da adaleti ve sorumluluğu reddetmez. Fakat korumak istedikleri merkez farklıdır.

Mu’tezile, insanı mutlak kaderciliğe karşı korumaya çalışırken Eş’arîlik, Tanrı’yı insan aklının oluşturduğu zorunluluklardan korumaya çalışır.

Bu nedenle tarih boyunca birbirine zıt görünen birçok İslam düşünce ekolü aslında aynı hakikatin farklı taraflarını koruma gayretindedir. Problem, korunan değerin mutlaklaştırıldığı anda başlar. İnsan özgürlüğünün aşırı vurgulanması ilâhî kudret problemine, ilâhî kudretin aşırı vurgulanması ise insan sorumluluğu problemine dönüşebilir.

İslam düşünce tarihinin gerilimi tam da burada ortaya çıkar: İnsan özgür olmalı fakat Tanrı egemenliğini kaybetmemeli; Tanrı, mutlak kudret sahibi olmalı fakat insan, kuklaya dönüşmemelidir.

Mâturîdî geleneğin tarihsel önemlerinden biri, bu iki korku arasında daha dengeli bir alan açmaya çalışmasıdır. İnsan, fiilini gerçekten seçer ve dolayısıyla sorumludur fakat ontolojik varoluşun nihaî kaynağı yine Tanrı’dır. Böylece insan, ahlâkî fail olarak korunurken ilâhî yaratma fikri de muhafaza edilmeye çalışılır.

Düşünce tarihi çoğu zaman işte bu tür denge arayışlarının tarihidir.

  1. Metnin Yorumcu Tarafından Ele Geçirilmesinden Korkanlar

İslam düşüncesindeki ikinci büyük korku alanı metin ile yorumcu arasındaki ilişkidir. Vahiy, insanlara hitap eder fakat insanlar vahyi yorumlamak zorundadır. Problem tam burada başlar. Çünkü yorum zorunludur fakat yorum, aynı zamanda tehlikelidir.

Bir insan, metni açıklarken ne zaman metnin önüne geçmeye başlar? Bir yorumcu hangi noktada Allah’ın sözünü açıklamaktan çıkıp kendi düşüncesini Allah’a söyletmeye başlar?

Hadis ehlinin, erken Selefî eğilimlerin ve daha sonra İbn Teymiyye gibi düşünürlerde görülen güçlü metin vurgusunun arkasında önemli ölçüde bu kaygı bulunmaktadır. Onların korkusu aklın varlığı değildir, aklın hâkimiyet kurmasıdır.

Metin başlangıçta hakem iken zamanla yorumcunun hammaddesine dönüşebilir. Yorumcu kendi metafiziğini, siyasal kanaatini veya felsefî kabullerini metne taşıyabilir; ardından bunları metnin kendisiymiş gibi sunabilir.

Bu durumda, görünüşte vahiy konuşmaktadır fakat gerçekte yorumcu konuşmaktadır.

Metin merkezli geleneklerin asıl itirazı burada anlam kazanır. “Nas varsa akla gerek yoktur!” gibi kaba bir formülle açıklanamayacak kadar derin bir epistemolojik endişe söz konusudur. Temel soru şudur: İnsan, kendi düşüncesini vahyin üzerine çıkarmadan vahyi nasıl anlayacaktır?

Bu korku özellikle kelâm ve felsefe karşısındaki eleştirilerde görünür hâle gelmiştir. Önceden oluşturulmuş metafizik kavramların Kur’an’a taşınması, dinî terminolojinin yabancı felsefî kategorilerle yeniden kurulması ve nasların bu teorilere uydurulması ciddî bir tehdit olarak algılanmıştır.

Burada korunan şey, metnin bağımsızlığıdır. Metin, yorumcunun teorisine teslim edilmemelidir.

Bu kaygı haklıdır. Çünkü din tarihinde insanın kendi yorumunu Tanrı’nın iradesiyle özdeşleştirmesi kadar tehlikeli az şey vardır. Yorumcu ortadan kaybolup “Tanrı böyle diyor!” demeye başladığında beşerî yorum kutsallaşır.

Fakat bu korkunun da aşırıya götürüldüğünde ürettiği başka bir problem vardır: Yorumdan kaçarken yorum yaptığını fark etmemek!

Hiçbir metin yorum olmadan konuşmaz. Kelime seçimi, bağlam belirleme, ayetler arasında ilişki kurma, genel ile özeli ayırma, tarihsel ile evrensel arasındaki bağı belirleme başlı başına yorum faaliyetidir. “Ben yorum yapmıyorum, yalnızca metni aktarıyorum.” diyen kişi de aslında belirli bir yorum biçimini benimsemektedir.

Dolayısıyla yorumcudan korkmak anlaşılırdır fakat yorumun kendisini ortadan kaldırmak mümkün değildir. Buradaki gerçek sorun yorum yapmak değil, yorumu vahiy ile özdeşleştirmektir.

  1. Hukukun Hayatın Gerisinde Kalmasından Korkanlar

Başka bir düşünce geleneği ise farklı bir tehlikeye odaklanmıştır: Hayat sürekli değişirken hukukun donması…

İslam coğrafyasının genişlemesi, Müslümanları Kur’an’ın nazil olduğu Hicaz toplumundan son derece farklı toplumsal gerçekliklerle karşı karşıya getirdi. Irak, İran, Suriye, Mısır ve daha sonra çok geniş coğrafyalar Müslüman toplumun parçası hâline geldi. Ticaret biçimleri değişti, şehirler büyüdü, mülkiyet ilişkileri karmaşıklaştı ve devlet mekanizmaları gelişti.

Bu değişim karşısında her yeni sorunun hazır bir metinsel cevabı bulunamazdı. Rey, kıyas, istihsan, örf ve maslahat gibi kavramların fıkıh düşüncesine girmesinin arkasında yalnızca metodolojik merak değil, çok somut bir korku bulunmaktadır: Hukukun hayat karşısında işlevsiz hâle gelmesi.

Ebû Hanîfe ve onun etrafında gelişen hukuk geleneğini bu bağlamda düşünmek mümkündür. Irak gibi hızlı değişen, ticaretin gelişmiş olduğu ve farklı kültürlerin karşılaştığı bir ortamda hukuk, yeni vakalar karşısında cevap üretmek zorundaydı.

Bu geleneğin korkusu şuydu: Eğer hukuk, yalnızca geçmişte karşılaşılmış olayların hükümlerini tekrarlarsa yeni hayatı yönetemez. Fıkıh burada bir hafıza olmaktan çıkarak problem çözme mekanizmasına dönüşür.

Bu yaklaşım vahyin hükümlerinden uzaklaşmak anlamına gelmez. Aksine vahyin insan hayatındaki rehberliğini sürdürebilmesi için yeni gerçekliklerin anlaşılması gerektiği düşüncesine dayanır.

Çünkü hayat değişmektedir. Yeni sözleşmeler ortaya çıkar. Yeni ekonomik ilişkiler oluşur. Yeni devlet biçimleri doğar. Yeni teknolojiler gelişir.

Eğer hukuk sadece geçmişte verilmiş cevapların deposu hâline gelirse yaşayan toplum ile normatif sistem arasındaki mesafe gittikçe büyür. Böylece bir noktadan sonra iki ayrı dünya ortaya çıkabilir: Kitaplardaki hukuk ve yaşanan hayat.

Rey ve içtihat geleneğinin büyük korkularından biri tam da budur fakat burada da karşıt bir korku ortaya çıkar.

  1. Hukukun Hayata Teslim Olmasından Korkanlar

Şâfiî’nin düşüncesi büyük ölçüde bu karşı korku üzerinden okunabilir. Eğer hukuk sürekli olarak değişen hayatın taleplerine göre yeniden üretilirse vahyin belirleyiciliği ne olacaktır?

Rey ne kadar genişleyebilir? Hukukçu kendi kanaatini hangi noktaya kadar din adına kullanabilir?

Yerel örfler, siyasî ihtiyaçlar veya toplumsal alışkanlıklar hukukun kaynağı hâline gelirse bir süre sonra hukuk, ilâhî referansını kaybetmez mi?

Şâfiî’nin usûl düşüncesi bu açıdan sadece teknik bir hukuk metodolojisi değildir. Aynı zamanda yorum yetkisini disipline etme girişimidir.

Onun korkusu hukukun hayatın gerisinde kalması kadar, hayat tarafından yutulmasıdır. Bu nedenle nas, sünnet, kıyas ve delil hiyerarşisi üzerinden hukuk üretimini sınırlayan bir yöntem geliştirilmiştir. Hukukçu düşünür fakat sınırsız düşünemez. İçtihat eder fakat içtihadın bir grameri vardır.

Burada yine iki farklı korku karşı karşıyadır. Bir taraf, “Hukuk donmasın!”; diğer taraf ise “Hukuk erimesin!” der.

Birincisi, hayat karşısında hukuku korumaya çalışırken ikincisi, hayatın baskısı karşısında vahyi korumaya çalışmaktadır.

Aslında sağlıklı bir hukuk düşüncesi, bu iki korkuyu birlikte taşımak zorundadır. Hukuk hayattan koparsa müzelik olur. Hayata teslim olursa kimliğini kaybeder. İçtihat tam da bu iki uç arasında hareket eden zihinsel faaliyettir.

  1. Lafzın Maksadı Öldürmesinden Korkanlar

İslam hukuk düşüncesinin ilerleyen dönemlerinde farklı bir problem giderek daha görünür hâle gelmiştir. Hükümler ayrıntılı biçimde geliştirildikçe hukuk son derece kapsamlı ve incelikli bir yapıya kavuşmuş fakat zaman zaman hükmün arkasındaki amaç görünmez hâle gelmiştir.

İnsanlar “Bu hükmün amacı nedir?” sorusu yerine yalnızca “Bu hükmün şekli nedir?” sorusunu sormaya başlayabilir. İşte makāsıd düşüncesinin yükselişini bu korkudan bağımsız okumamak gerekir.

Cüveynî, Gazzâlî, İzzeddin b. Abdüsselâm ve özellikle Şâtıbî çizgisinde giderek belirginleşen düşünce şudur: Şeriatın tek tek hükümlerinin arkasında daha genel gayeler vardır. Canın korunması, aklın korunması, dinin korunması, neslin korunması ve malın korunması şeklinde klasikleşen zaruriyyât tasnifi, hukukun yalnızca lafızlar toplamı olmadığını anlatmaya çalışır.

Buradaki temel korku şudur: Lafza sadık kalırken maksadı öldürmek! Bir hüküm tarihsel bağlamından, uygulama amacından ve toplumsal sonucundan koparıldığında biçimsel olarak doğru fakat işlevsel olarak yanlış sonuçlar üretilebilir.

Hukukun amacı adaleti gerçekleştirmekken hukukun kendisi adaletsizlik üretebilir.

Dinin amacı insanı korumakken din adına yapılan uygulama insana zarar verebilir.

Bir yasağın amacı sömürüyü engellemekken yasağın biçimsel uygulaması yeni sömürü biçimlerini görünmez kılabilir.

Makāsıd düşüncesi tam burada devreye girer ve şu soruyu sorar: Allah bu hükümle neyi gerçekleştirmek istemektedir? Bu soru, İslam hukuk düşüncesinin en önemli hermenötik dönüşümlerinden biridir. Çünkü artık yalnızca “Metin ne diyor?” sorusu değil, “Metin ne yapmak istiyor?” sorusu da gündeme gelmiştir.

Bu, lafzın önemsizleştirilmesi anlamına gelmez. Aksine lafzın anlamını onun amacı içinde kavrama çabasıdır. Fakat her düşünce hareketinde olduğu gibi burada da karşı bir korku doğar.

  1. Maksadın, Lafzı Ortadan Kaldırmasından Korkanlar

Eğer hükümlerin arkasındaki maksadı esas alacaksak bu maksadı kim belirleyecektir?

Adalet, özgürlük, maslahat, insan onuru veya kamu yararı gibi kavramlara başvurduğumuzda bunların içeriğini kim tanımlayacaktır?

Bir yorumcu “Bu ayetin amacı budur!” dediğinde ayetin açık anlamını kendi belirlediği amaç adına geçersiz kılamaz mı?

Makāsıd düşüncesine yöneltilebilecek en ciddi eleştiri buradadır. Lafızcılığın tehlikesi, metni dondurmaksa sınırsız amaçsallığın tehlikesi metni eritmek olabilir. Metnin lafzını sürekli olarak arkasındaki amaç adına yeniden yorumladığımızda bir noktadan sonra lafzın bağlayıcı bir anlamı kalmayabilir. Metin artık yorumcuyu sınırlayan bir kaynak olmaktan çıkar, yorumcunun kendi ahlâk anlayışını meşrulaştırmak için kullandığı sembolik bir referansa dönüşebilir. Bu nedenle metin merkezli düşünce geleneklerinin kaygısı bütünüyle yersiz değildir.

Onların korkusu şudur: Maksat adına vahyin içeriğinin boşaltılması!

Bir yorumcu önce genel bir ilke belirler, ardından bütün ayetleri bu ilkeye göre yeniden yorumlarsa gerçekte metni mi okumaktadır, yoksa metne kendi düşüncesini mi okutmaktadır?

Bu soru, modern İslam düşüncesinin en önemli problemlerinden biri olmaya devam etmektedir. Dolayısıyla sorun “Lafız mı, maksat mı?” şeklinde çözülemez. Çünkü maksatsız lafız körleşebilir, lafızsız maksat keyfîleşebilir.

Metin, yorumcuyu sınırlandırmalı, maksat ise metnin neyi gerçekleştirmek istediğini göstermelidir.

  1. Aklın Susturulmasından Korkanlar

İslam filozofları ve bazı kelâmcılar açısından en büyük tehlikelerden biri, aklın din adına susturulmasıydı. Kur’an, insanı düşünmeye, akletmeye, gözlemlemeye ve varlık üzerinde tefekkür etmeye çağırıyorsa aklın kullanılması, dine karşı bir faaliyet olarak görülemezdi.

Kindî’den Farâbî’ye, İbn Sînâ’dan İbn Rüşd’e uzanan felsefe geleneğinin önemli iddialarından biri, hakikat ile hakikatin çelişmeyeceğidir. Akıl, doğru çalıştığında ve vahiy, doğru anlaşıldığında ikisi arasında gerçek bir çatışma bulunmamalıdır.

İbn Rüşd’ün düşüncesi özellikle bu korkunun açık bir örneğidir. Eğer din adına felsefe yasaklanırsa Müslüman toplum kendi entelektüel imkânlarını daraltacaktır.

Buradaki korku şudur: Vahyi korumak adına aklı felç etmek.

Çünkü aklın susturulduğu yerde vahyin anlaşılması da mümkün değildir.

Metni anlamak için dil gerekir.

Dil için muhakeme gerekir.

Deliller arasında ilişki kurmak için mantık gerekir.

Tabiatı anlamak için gözlem gerekir.

Toplumu anlamak için tecrübe gerekir.

Dolayısıyla akıl, dinden dışlanamaz çünkü dini anlamaya çalışan öznenin temel araçlarından biridir.

Fakat felsefenin yükselişi karşısında başka bir korku güçlenecektir.

  1. Aklın, Vahyi Yargılamasından Korkanlar

Gazzâlî’nin filozoflarla hesaplaşmasının arkasında bu karşı korku bulunmaktadır. Problem, aklın kullanılması değildir. Gazzâlî, bizzat son derece güçlü bir akıl yürütme geleneğinin temsilcisidir. “Mantık”ı İslam ilimlerine yerleştiren önemli isimlerden biridir.

Onun temel itirazı aklın sınırsızlaştırılmasıdır. Akıl, her alan hakkında aynı kesinlikle konuşabilir mi?

Fizik dünyasında çalışan nedensellik ilkeleri metafizik hakkında da aynı kesinliği sağlayabilir mi?

İnsan düşüncesi; Tanrı’nın mahiyeti, âlemin başlangıcı veya ölüm sonrası hayat gibi alanlarda bağımsız biçimde kesin bilgi üretebilir mi?

Gazzâlî’nin korkusu şudur: Akıl, araç olmaktan çıkıp hakikatin tek mahkemesi hâline gelebilir.

Böyle olduğunda vahiy, artık bilgi kaynağı değildir. Akıl tarafından onaylanırsa kabul edilen, onaylanmazsa yorumlanan veya reddedilen bir metne dönüşür.

Burada yine eski gerilim karşımıza çıkar: Bir taraf aklın susturulmasından korkar. Diğer taraf aklın mutlaklaştırılmasından.

Bir taraf “Akıl olmadan din körleşir!” derken diğer taraf bu iddiaya “Vahiy olmadan akıl sınırını kaybeder!” diye cevap verir.

İslam düşüncesinin en verimli dönemleri muhtemelen bu iki korkunun birbirini denetlediği zamanlardır.

  1. Tasavvufun Korkusu: Dinin, Ruhunu Kaybetmesi

Fıkıh genişledikçe hukuk gelişmiş, kelâm geliştikçe inanç sistemleşmiş, hadis ilimleri geliştikçe rivayetler tasnif edilmişti. Fakat bütün bu gelişmeler başka bir soruyu gündeme getirdi: Din kurumsallaşırken insanın iç dünyası ne olacaktır?

Erken zühd hareketlerinin ve daha sonra tasavvufun ortaya çıkışında güçlü bir kurucu kaygı görmek mümkündür: Dinin “biçim”e dönüşerek ruhunu kaybetmesi!

İnsan namaz kılabilir ama kibirli olabilir.

Oruç tutabilir ama zalim olabilir.

Helâl-haram konusunda son derece titiz olabilir ama merhametsiz yaşayabilir.

Dinî bilgiye sahip olabilir fakat o bilgiyi güç ve itibar aracı hâline getirebilir.

Tasavvufun önemli bir bölümü işte bu ihtimale karşı gelişmiştir.

Onun korkusu dinsizlik değildir; ruhsuz dindarlıktır.

Bu nedenle niyet, ihlâs, riya, kibir, haset, hubb-i câh, dünya sevgisi ve nefs gibi kavramlar tasavvuf literatüründe merkezî hâle gelmiştir.

Fakih “Ne yaptın?” diye sorarken sûfî buna ikinci bir soru ekler: “Niçin yaptın?”

Bir eylemin hukukî olarak doğru olması, onun ahlâkî olarak da doğru olduğunu garanti etmez.

Fakat tasavvufun kurumsallaşması başka bir korkuyu doğurmuştur: İç tecrübenin ölçüsüzleşmesi.

Eğer kişinin keşfi, ilhamı veya manevî tecrübesi belirleyici hâle gelirse vahyin kamusal ölçütü ne olacaktır?

Böylece tasavvuf ile fıkıh ve kelâm arasındaki tartışmalar da iki farklı korkunun çatışması olarak okunabilir. Bir taraf dinin ruhsuzlaşmasından, diğer taraf dinin öznel deneyime teslim olmasından korkmaktadır.

İslam Düşüncesinin Gizli Haritası: Korkular Dengesi

Bütün bu tartışmalara birlikte baktığımızda ilginç bir tablo ortaya çıkar.

Mu’tezile, insan özgürlüğünün yok edilmesinden korkar.

Eş’arîlik, insan özgürlüğü adına ilâhî kudretin sınırlandırılmasından korkar.

Hadis ve Selef geleneği, metnin yorumcu tarafından ele geçirilmesinden korkar.

Kelâmcı ve filozoflar, metnin düşünceyi susturan kapalı bir otoriteye dönüşmesinden korkar.

Rey ve içtihat geleneği, hukukun hayatın gerisinde kalmasından korkar.

Metin merkezli usûl geleneği, hukukun hayat karşısında erimesinden korkar.

Makāsıd düşüncesi, lafzın amacı öldürmesinden korkar.

Lafız merkezli yaklaşım, maksadın lafzı ortadan kaldırmasından korkar.

Sûfîler, şeklin ruhu öldürmesinden korkar.

Fakihler ve kelâmcılar, öznel tecrübenin ortak ölçüyü ortadan kaldırmasından korkar.

Bu tablo bize önemli bir şey öğretmektedir: İslam düşüncesindeki mezhepler sadece birbirlerinin yanlışlarını üretmemişlerdir, çoğu zaman birbirlerinin aşırılıklarını dengelemişlerdir.

Bir düşünce diğerinin görmediği tehlikeyi görmüştür. Bu nedenle düşünce tarihini kazananlar ve kaybedenler tarihi olarak okumak yerine birbirini denetleyen kaygılar tarihi olarak okumak daha verimli olabilir. Çünkü bir düşüncenin gücü çoğu zaman gördüğü tehlikede, zaafı ise göremediği tehlikededir.

Mu’tezile, insan özgürlüğünün ortadan kalkması tehlikesini çok iyi görmüştür fakat onların insan aklının kendi normlarını mutlaklaştırması ihtimalini yeterince hesaba katmadığı düşünülebilir.

Eş’arîlik, ilâhî egemenliği güçlü biçimde korumuştur fakat bu koruma, zaman zaman insan failinin alanını daraltma tehlikesi üretmiştir.

Selefî metin hassasiyeti, yorumcunun keyfîliğine karşı önemli bir uyarıdır fakat yorumun kaçınılmazlığını göz ardı ettiğinde kendi yorumunu yorum değil, metnin kendisi sanma tehlikesi ortaya çıkar.

Makāsıd yaklaşımı, hukukun ahlâkî amaçlarını görünür kılar fakat maksat, yorumcunun elinde sınırsız bir anahtara dönüşürse metnin bağlayıcılığı ortadan kalkabilir.

Tasavvuf, dinin iç dünyasını korur fakat manevî tecrübe ortak ölçünün üzerine çıkarılırsa din, öznel deneyimlere bölünebilir.

Her düşüncenin hakikati, korktuğu şeyde gizlidir. Her düşüncenin aşırılığı da yalnızca kendi korkusunu gerçek kabul edip karşı tarafın korkusunu küçümsemesinde başlar.

Korkular Arasında Bir Denge Felsefesi

Bugün İslam düşüncesinin ihtiyacı yeni bir mezhep üretmek olmayabilir. Daha çok geçmiş mezheplerin taşıdığı haklı korkuları birlikte görebilen bir düşünme biçimine ihtiyaç vardır.

İnsan özgürlüğünü korumalıyız fakat Tanrı’yı insanın ölçülerine hapsetmemeliyiz.

Aklı kullanmalıyız fakat aklı, kendi sınırlarından habersiz mutlak bir otoriteye dönüştürmemeliyiz.

Metne bağlı kalmalıyız fakat metnin yorum olmaksızın konuştuğu yanılsamasına düşmemeliyiz.

Hayatın değiştiğini görmeliyiz fakat değişimi tek başına norm hâline getirmemeliyiz.

Lafzı korumalıyız fakat lafız uğruna maksadı öldürmemeliyiz.

Maksadı anlamalıyız fakat maksat adına lafzı ortadan kaldırmamalıyız.

Hukuku korumalıyız fakat adaleti hukuka kurban etmemeliyiz.

Maneviyatı önemsemeliyiz fakat öznel tecrübeyi kamusal hakikatin yerine koymamalıyız.

Belki İslam düşünce tarihinin bize bıraktığı en önemli miras, tek bir ekolün bütün cevapları vermiş olması değildir. Tam tersine farklı ekollerin farklı tehlikeleri görmüş olmasıdır. Bu durumda olgun düşünce, tek bir korkuya teslim olmayan düşüncedir. Çünkü hakikat, çoğu zaman iki uç arasındadır:

Özgürlük ile kader arasında,

Akıl ile vahiy arasında,

Metin ile yorum arasında,

Lafız ile maksat arasında,

Hukuk ile hayat arasında,

Şekil ile ruh arasında,

Süreklilik ile değişim arasında.

İslam düşüncesinin büyük isimleri, bu gerilimlerin bir tarafını daha güçlü biçimde savunmuşlardır. Bu yüzden onları yalnızca cevapları üzerinden değil, korkuları üzerinden de okumak gerekir.

Belki Ebû Hanîfe’yi anlamanın yolu sadece hangi hükümleri verdiğini değil, hukukun hayatın gerisinde kalmasından niçin endişe ettiğini anlamaktır.

Şâfiî’yi anlamanın yolu sadece sünnet teorisini değil, din adına sınırsız yorum yapılmasından duyduğu kaygıyı anlamaktır.

Mu’tezile’yi anlamanın yolu sadece “İnsan, fiillerinin yaratıcısıdır!” tartışmasını değil, sorumluluğu olmayan bir insan tasavvurundan niçin korktuğunu görmekten geçer.

Eş’arî’yi anlamak için yalnızca kesb teorisini değil, insan düşüncesinin Tanrı’nın üzerinde bir mahkeme kurması ihtimaline karşı taşıdığı hassasiyeti görmek gerekir.

Gazzâlî’yi anlamak için yalnızca filozoflara yönelttiği eleştirileri değil, insan aklının kendi sınırlarını unutmasından duyduğu kaygıyı anlamak gerekir.

İbn Rüşd’ü anlamak için ise yalnızca felsefeyi savunduğunu söylemek yetmez, din adına aklın susturulduğu bir dünyanın Müslümanları entelektüel bakımdan yoksullaştıracağından neden korktuğunu kavramak gerekir.

Şâtıbî’yi anlamak için makāsıd listesini ezberlemek değil, hukukun kendi araçlarını amaç hâline getirmesinden duyduğu endişeyi görmek gerekir.

Böyle okunduğunda İslam düşünce tarihi bir “fikirler mezarlığı” olmaktan çıkar. Yaşayan soruların tarihine dönüşür. Çünkü onların korktuğu şeylerin çoğu, bugün de bizim problemlerimizdir.

Bugün de özgürlük adına hakikatin ortadan kaldırılmasından korkuyoruz.

Hakikat adına özgürlüğün yok edilmesinden de!

Akıl adına vahyin anlamsızlaştırılmasından korkuyoruz.

Vahiy adına aklın susturulmasından da!

Çağdaşlaşma adına geleneğin silinmesinden korkuyoruz.

Gelenek adına hayatın dondurulmasından da!

Metnin keyfî yorumlara kurban edilmesinden korkuyoruz.

Fakat metnin tarih ve bağlamdan koparılarak insanlara karşı kullanılmasından da!

Kim bilir; düşünsel olgunluk, bu korkulardan birini seçmek değil, hepsini aynı anda görebilmektir.

Çünkü bir medeniyet, sadece neyi sevdiğiyle değil, neden korktuğuyla da şekillenir.

İslam düşünce tarihine bu açıdan baktığımızda mezheplerin, ekollerin ve düşünürlerin arkasında farklı korkuların dolaştığını görürüz. Fakat bütün bu korkuların daha derininde ortak bir kaygı vardır: İlâhî hakikat ile insan dünyası arasındaki ilişkinin bozulması.

Biri, Tanrı adına insanın silinmesinden korkmuştur; diğeri, insan adına Tanrı’nın sınırlandırılmasından!

Biri, yorum adına metnin kaybolmasından korkmuştur; diğeri, metin adına düşüncenin durmasından!

Biri, hayat adına hukukun çözülmesinden korkmuştur; diğeri, hukuk adına hayatın donmasından!

Biri, lafzın maksadı öldürmesinden korkmuştur; diğeri, maksadın lafzı yok etmesinden!

Asıl hikâye, belki de budur.

İslam düşüncesi, sadece hakikati bulmaya çalışan insanların tarihi değildir.

Aynı zamanda hakikatin bir tarafını korurken, başka bir tarafını kaybetmekten korkan insanların tarihidir.

 

Köşe Yazıları

“İslamî Hümanizm”: İnsanın Mertebesi ve İlişkileri

Yayınlanma:

-

Giriş

İnsan, varlık âleminde nasıl bir konuma sahiptir? Onun değeri nereden kaynaklanmaktadır? İnsanın Allah, tabiat ve diğer insanlarla ilişkileri hangi ilkelere dayanmalıdır? Bu sorular hem felsefi antropolojinin hem de insan hakları düşüncesinin temel meseleleri arasında yer almaktadır. Modern felsefede insanın değeri çoğunlukla akıl, özgürlük, özerklik ve ahlâkî özne olma kapasitesi üzerinden açıklanırken dinî düşüncede insanın yaratılışı, varlık düzenindeki yeri ve yaratıcı karşısındaki sorumluluğu ön plana çıkmaktadır.

Kur’an’ın insan anlayışı, bu iki yaklaşım arasında verimli bir düşünsel ilişki kurulmasına imkân vermektedir. Kur’an, insanı yalnızca Allah’a kulluk etmekle yükümlü bir varlık olarak tanımlamamakta; aynı zamanda onu şerefli kılınmış, kendisine özel yetenekler verilmiş, meleklerin saygısına mazhar olmuş, yeryüzünde halife olarak görevlendirilmiş ve büyük bir emaneti üstlenmiş bir varlık olarak tasvir etmektedir. Bu özellikler bir arada değerlendirildiğinde insanın varlık düzenindeki mertebesine ve diğer varlıklarla kurması gereken ilişkilere dair bütüncül bir anlayış ortaya çıkmaktadır.

Bu anlayışı İslamî hümanizm olarak adlandırmak mümkündür ancak İslamî hümanizm, insanı Allah’ın yerine koyan veya onu varlığın mutlak hâkimi olarak gören bir düşünce değildir. Aksine insanın değerini ilahî yaratılışa dayandıran, onun özgürlüğünü sorumlulukla ilişkilendiren ve diğer varlıklarla münasebetini adalet, merhamet ve emanet bilinci üzerine kuran bir insan anlayışıdır. Burada hümanizmin merkezinde insanın mutlak egemenliği değil, insanın dokunulmaz değeri bulunmaktadır.

İslam düşünce tarihinde insanın aklî, ahlâkî ve manevi yeteneklerini merkeze alan güçlü bir birikim mevcuttur. İslam felsefesinde insanın yetkinleşmesi, ahlâk felsefesinde erdemli kişiliğin oluşumu ve tasavvufta insanın manevi olgunlaşması bu birikimin farklı görünümleridir. Lenn E. Goodman’ın Islamic Humanism (2003) adlı çalışması da klasik İslam düşüncesindeki akıl, insanî değerler ve ahlâkî gelişme arayışlarını hümanizm bağlamında ele almaktadır.

Bununla birlikte İslamî hümanizmin günümüzde yeniden düşünülmesi gereken en önemli boyutu, insanın yaratılıştan gelen onuruyla evrensel insan hakları arasında kurulabilecek ilişkidir. Eğer insan, Allah tarafından değerli kılınmışsa onun onuru herhangi bir kişinin, toplumun veya devletin keyfî tasarrufuna bırakılamaz. Eğer insan yeryüzünde halife olarak görevlendirilmişse bu konum yalnızca yetki değil, sorumluluk da doğurmalıdır. Eğer dünya insana emanet edilmişse onun tabiat ve diğer canlılar üzerindeki tasarrufu sınırsız olamaz.

Bu çalışmanın temel tezi şudur: Kur’an’ın mükerrem insan, meleklerin secdesi, hilafet ve emanet kavramları, insanın varoluşsal değerini temellendiren ve bu değerden hareketle özgürlük, eşitlik, adalet, sorumluluk ve insan hakları ilkelerine ulaşmaya imkân veren bütüncül bir felsefi antropolojinin temelini oluşturabilir.

1. Mükerrem İnsan: İnsan Onurunun Ontolojik Temeli

Kur’an’ın insanın değerine ilişkin en açık ifadelerinden biri İsrâ suresinde yer almaktadır: “Andolsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık.” (İsrâ, 17:70) Ayetin devamında insanın karada ve denizde taşındığı, güzel rızıklarla nimetlendirildiği ve yaratılmışların birçoğundan üstün kılındığı belirtilmektedir. Burada insanın değeri, onun sahip olduğu maddî imkânlardan veya toplumsal statüsünden önce, doğrudan yaratılışına bağlanmaktadır.

Ayette kullanılan kerremnâ fiili, insana şeref ve değer verilmesini ifade etmektedir. Bu fiilden hareketle insanın mükerrem, yani değerli ve şerefli kılınmış bir varlık olduğu söylenebilir. Burada özellikle dikkat çekici olan husus, ayetin belirli bir dinî, etnik veya toplumsal gruba değil, genel olarak Âdemoğullarına yönelik olmasıdır. İnsanın değeri, belli bir topluluğa mensubiyetine veya belirli bir inancı benimsemesine bağlanmamaktadır.

Bu durum, felsefi antropoloji açısından insanın varoluşsal değeriyle toplumsal özellikleri arasında önemli bir ayrım yapılmasını gerektirmektedir. İnsanlar bilgi, güç, zenginlik, cinsiyet, kültür, inanç ve toplumsal konum bakımından farklılaşabilirler ancak bu farklılıklar, insan olmanın temel değerini değiştirmez. İnsanlık onuru, belirli başarılar sonucunda kazanılan bir ödül değil, insan olmanın kendisinden kaynaklanan asli bir değerdir.

Modern insan hakları düşüncesinde kullanılan insan onuru kavramıyla Kur’an’ın insanı mükerrem olarak nitelendirmesi arasında bu açıdan güçlü bir ilişki kurulabilir. Nitekim 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, bütün insanların özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğduğunu kabul etmektedir. Bildirgenin insan onurunu doğuştan gelen ve vazgeçilemez bir değer olarak görmesi, Kur’an’ın insanın yaratılıştan itibaren şerefli kılındığına ilişkin açıklamasıyla karşılaştırılabilir.

Bununla birlikte iki yaklaşımın temellendirme biçimleri farklıdır. Modern insan hakları kuramında insan onuru, ortak insanlık ve eşit ahlâkî statü üzerinden gerekçelendirilebilmektedir. Kur’anî yaklaşımda ise bu değerin nihaî kaynağı ilahî yaratılıştır. Birincisi, insan onurunu evrensel bir hukuk ilkesi olarak formüle ederken ikincisi, aynı onura metafizik ve ahlâkî bir temel kazandırmaktadır.

Buradan insan hakları açısından önemli bir sonuç ortaya çıkmaktadır: İnsan onuru devletin, yöneticinin veya toplumun insana bahşettiği bir ayrıcalık değildir. Devlet insanın değerini yaratmaz; onu tanımak, korumak ve ihlal edilmesini önlemekle yükümlüdür. Aynı şekilde hiçbir insan veya kurum, bir kimsenin insanlık onurunu ortadan kaldırma yetkisine sahip değildir.

Kur’an’da insanların farklı kavimlere ve topluluklara ayrılmasının karşılıklı tanışma amacıyla ilişkilendirilmesi (Hucurât, 49:13) de bu anlayışı tamamlamaktadır. İnsanlar arasındaki farklılıklar, onların birbirlerine üstünlük kurmalarının değil, birbirlerini tanımalarının gerekçesi olarak sunulmaktadır. Aynı ayette Allah katındaki üstünlüğün takvâ ile ilişkilendirilmesi ise ahlâkî değerle biyolojik veya toplumsal aidiyetlerin birbirinden ayrılmasını mümkün kılmaktadır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, takvâ bakımından üstünlüğün insanlar arasında farklı hukukî statüler oluşturmak için kullanılmaması gerektiğidir. İnsanın Allah katındaki ahlâkî değeriyle hukuk karşısındaki temel hakları farklı düzlemlere aittir. Bir insanın daha dindar, daha bilgili veya daha erdemli olması, ona başkalarının temel haklarını ortadan kaldırma yetkisi vermez.

Dolayısıyla mükerrem insan anlayışından hareketle geliştirilebilecek ilk ilke şudur: İnsanlar ahlâkî ve toplumsal özellikleri bakımından farklı olabilirler ancak insanlık onuru bakımından eşittirler, daha doğrusu eşdeğerlidirler.

2. Meleklerin Secde Etmesi: İnsanın Varlık Düzenindeki Mertebesi

Kur’an’ın insanın mertebesine ilişkin ikinci önemli açıklaması, meleklerin Âdem’e secde etmekle emredilmeleridir. Bakara Sûresinde Allah’ın meleklere Âdem’e secde etmelerini emrettiği, İblis dışında hepsinin bu emre uyduğu bildirilmektedir (Bakara, 2:34). Benzer anlatımlar Hicr (15:28-31) ve Sâd (38:71-74) surelerinde de yer almaktadır.

Buradaki secde, insanın ibadet edilecek ilahî bir varlık olduğu anlamına gelmemektedir. Secde Allah’ın emriyle gerçekleşmiş, Âdem’in kendisine verilen özel konumun tanınmasını ifade etmiştir. Nitekim klasik tefsirlerde de meleklerin secdesi, Allah’a itaat ve Âdem’e saygı gösterilmesi şeklinde açıklanmıştır.

Bu olayın felsefi antropoloji bakımından önemi, insanın maddî yaratılışının ötesinde bir değere sahip olduğunun sembolik biçimde ortaya konulmasıdır. Âdem, topraktan yaratılmıştır ancak yalnızca maddî kökeniyle değerlendirilemez. Ona özel yetenekler verilmiş, bilgi edinme kapasitesi kazandırılmış ve yeryüzünde sorumluluk üstlenecek bir konuma yerleştirilmiştir.

Meleklerin secdesinden önce Âdem’e isimlerin öğretilmesi (Bakara, 2:31-33), bu bağlamda son derece anlamlıdır. İsimlerin öğretilmesi, insanın varlıkları tanıma, kavramlaştırma, bilgi üretme ve anlamlandırma yetenekleriyle ilişkilendirilebilir. İnsan yalnızca çevresindeki nesnelere tepki veren bir canlı değildir; onları kavramlaştıran, aralarındaki ilişkileri araştıran ve bilgisiyle dünyayı dönüştürebilen bir varlıktır.

Bu açıdan insanın özel mertebesi, akıl ve bilgiyle kurduğu ilişkiden bağımsız değildir. İnsanın değeri yalnızca ne olduğuyla değil, neyi bilebildiği, nasıl düşünebildiği ve bilgisiyle ne yapabildiğiyle de bağlantılıdır. Ancak bu noktada bilgi sahibi olmakla insanlık onuruna sahip olmak arasındaki ayrım korunmalıdır. İnsanın aklî yeteneklerinin gelişmesi onun faaliyet alanını genişletir fakat zihinsel yetenekleri sınırlı olan bireylerin insanlık onurunu azaltmaz.

Âdem kıssasındaki bir başka önemli ayrıntı, İblis’in secdeyi reddetmesinin gerekçesidir. İblis, kendisinin ateşten, Âdem’in ise topraktan yaratıldığını ileri sürerek üstünlük iddiasında bulunmaktadır (A’râf, 7:12). Burada üstünlük, varlığın maddî kökenine dayandırılmaktadır. İblis’in itirazı, farklılığı hiyerarşiye dönüştüren bir zihniyetin ifadesi olarak yorumlanabilir.

Bu olay, insan hakları açısından da anlamlı bir sembolik ders içermektedir çünkü ırkçılık, kastçılık ve doğuştan gelen ayrıcalık iddiaları da çoğu zaman insanların kökenlerinden hareketle değer hiyerarşileri oluşturmaktadır. İblis’in tutumu, kişinin kendi kökenini üstünlük gerekçesi saymasının ve başka bir varlığa gösterilmesi gereken saygıyı reddetmesinin örneği olarak okunabilir.

Böylece meleklerin secdesiyle İblis’in reddi arasında iki farklı tutum belirginleşmektedir: Başkasının kendisine verilmiş değerini tanımak ve onu kendi üstünlük iddiasıyla reddetmek.

İslamî hümanizm açısından bu anlatı, insana saygının temel bir ahlâkî yükümlülük olarak düşünülmesine imkân vermektedir. İnsana saygı, onun bütün düşüncelerini ve davranışlarını onaylamak anlamına gelmez. İnsan yanlış yapabilir, eleştirilebilir ve hukuken sorumlu tutulabilir fakat bütün bunlar, onun insanlık onurunun ortadan kaldırılmasını haklı göstermez.

Meleklerin Âdem’e secdesinden çıkarılabilecek temel ilke, insana tapınmak değil, insanın kendisine verilmiş olan değeri tanımaktır. Bu değerin tanınması, insan haklarının ahlâkî zeminini oluşturabilecek güçlü bir başlangıç noktasıdır.

3. Hilafet: İnsanın Yeryüzündeki Konumu ve Yetkisi

İnsanın yaratılıştan gelen değerini toplumsal ve tarihsel bir sorumluluğa dönüştüren kavram hilafettir. Bakara Sûresinde, Allah’ın meleklere yeryüzünde bir halife yaratacağını bildirmesi (Bakara, 2:30), insanın dünya içindeki konumunu açıklayan temel ayetlerden biridir.

Halife kavramı, “birinin yerini alan, onun adına görev yapan veya kendisine verilen yetkiyi kullanan kişi” anlamlarını taşımaktadır. Kur’an yorumlarında bu kelimenin insanın yeryüzündeki önceki varlıkların yerine geçmesini mi yoksa Allah’ın iradesi doğrultusunda görev ve sorumluluk üstlenmesini mi ifade ettiği tartışılmıştır. Bununla birlikte hilafeti, insanın yeryüzündeki sorumluluğunu açıklayan bir kavram olarak yorumlamak mümkündür.

İnsanın halife olarak görevlendirilmesi, onun tabiat karşısında edilgin bir varlık olmaktan çıkıp etkin bir özne hâline gelmesini ifade etmektedir. İnsan; bilgi edinmekte, üretmekte, toplumsal kurumlar kurmakta, çevresini değiştirmekte ve tarihsel gelişmelere yön verebilmektedir. Bu özellikleri sayesinde dünyanın yalnızca içinde yaşayan bir canlı değil, onun geleceğini etkileyen bir varlık olmaktadır.

Bununla birlikte hilafet kavramının en önemli boyutu, insanın sahip olduğu yetkinin mutlak olmamasıdır. Eğer insan halife ise aslî egemenliğin sahibi değildir. Onun görevi, kendisine verilmiş yetkiyi belirli ahlâkî sınırlar içerisinde kullanmaktır. Bu anlamda hilafet, sınırsız iktidarın değil, “sınırlandırılmış ve hesap verebilir yetkinin ifadesi”dir.

Burada insanın Allah karşısındaki konumuyla insanın başka insanlar karşısındaki konumu birbirinden ayrılmalıdır. Hiçbir birey, topluluk veya yönetici, bütün insanlar üzerinde ilahî bir egemenlik hakkına sahip olduğunu ileri süremez. İnsanlar arasında siyasî otorite oluşabilir fakat bu otorite; kutsal, mutlak ve sorgulanamaz değildir.

Bu düşünce, siyasetin ilahî meşruiyet iddialarıyla mutlaklaştırılmasına karşı önemli bir eleştirel imkân sunmaktadır. İnsanın halife olması, herhangi bir hükümdarın veya yönetici sınıfın Allah adına sınırsız iktidar kullanabileceği anlamına gelmemektedir. Aksine bütün insanların Allah karşısında sorumlu olduğu kabul edildiğinde, hiçbir insanın diğerleri üzerinde mutlak otorite kuramayacağı sonucu çıkarılabilir.

İnsan hakları kuramı açısından bunun karşılığı, siyasî iktidarın hukukla sınırlandırılması ve bireylerin temel haklarının yöneticilerin keyfî kararlarına karşı güvence altına alınmasıdır. İktidarın meşruiyeti yalnızca yönetme gücüne sahip olmasına değil; adalete uygun davranmasına, insanların haklarını korumasına ve kendi yetkilerini sınırlayabilmesine de bağlıdır.

Kur’an’da adaletin sürekli vurgulanması, bu yaklaşımın ahlâkî temelini oluşturmaktadır. Nisâ Sûresinde insanların kendileri veya yakınları aleyhine bile olsa adaleti gözetmeleri istenmekte (Nisâ, 4:135), Mâide Sûresinde ise bir topluluğa duyulan düşmanlığın adaletsizliğe yol açmaması gerektiği belirtilmektedir (Mâide, 5:8).

Bu ilkelerden hareketle hilafet, yalnızca insanın dünyayı yönetme yeteneği olarak değil, adaletle yönetme yükümlülüğü olarak anlaşılmalıdır. İnsanın yeryüzündeki yetkisi ne kadar genişse bunun doğurduğu sorumluluk da o ölçüde büyüktür.

4. Emanet: İnsanın Özgürlüğü ve Sorumluluğu

Kur’an’ın insan tasavvurunda hilafet kavramını tamamlayan önemli bir başka kavram emanettir. Ahzâb Sûresinde emanetin göklere, yere ve dağlara sunulduğu, onların bunu üstlenmekten çekindiği, insanın ise yüklendiği bildirilmektedir (Ahzâb, 33:72).

Bu ayetin en dikkat çekici yönü, insanın büyük bir sorumluluk üstlenmiş olmasıdır. Emanetin mahiyeti konusunda farklı yorumlar yapılmıştır. Bazı yorumlarda emanet dinî yükümlülüklerle, bazılarında özgür irade ve ahlâkî sorumlulukla ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle emaneti yalnızca yeryüzünün mülkiyetinin insana devredilmesi şeklinde anlamak doğru değildir. Ayet, hilafet ve yeryüzündeki tasarrufla ilgili diğer ayetlerle birlikte değerlendirildiğinde insanın dünyayla ilişkisinin emanet bilinciyle kurulması gerektiği sonucuna ulaşılabilir.

Emanet kavramı, mülkiyet ile sorumluluk arasında önemli bir ayrım yapmayı mümkün kılmaktadır. Bir şeyin emanet olarak verilmesi, onu kullanan kişinin mutlak sahibi olmadığı anlamına gelir. Emaneti üstlenen kişi, onu korumak, amacına uygun kullanmak ve kendisine verilen yetkiyi kötüye kullanmamakla yükümlüdür.

Bu anlayış, insanın tabiatla kurduğu ilişkiye uygulandığında önemli sonuçlar ortaya çıkmaktadır. İnsan; doğanın imkânlarından yararlanabilir, üretim yapabilir, toprağı işleyebilir ve doğal kaynakları kullanabilir ancak bu faaliyetler ona tabiatı sınırsız biçimde tüketme veya tahrip etme hakkı vermez. Doğal kaynakların kullanılması, canlıların yaşam koşullarının korunması ve gelecek kuşakların haklarının gözetilmesi, emanet sorumluluğunun günümüzdeki karşılıkları olarak düşünülebilir.

Emanet, yalnızca insanın tabiatla ilişkisini değil, diğer insanlarla ilişkisini de düzenleyen bir ilkedir. İnsana verilen güç, bilgi, servet ve toplumsal konum; başkaları üzerinde tahakküm kurmak için değil, adaletli ve sorumlu biçimde kullanılmak için değerlendirilmelidir.

Bu açıdan emanet, özgürlük ile sorumluluğu birbirine bağlayan temel bir kavramdır. İnsan özgür iradesi sayesinde tercihte bulunabilmekte fakat tercihlerinin sonuçlarını üstlenmek durumunda kalmaktadır. Özgürlüğün anlamı, hiçbir sınır tanımadan hareket etmek değil, kendi davranışlarını belirleyebilen ve bunların sonuçlarından sorumlu tutulabilen bir özne olmaktır.

Bununla birlikte insanın sorumluluğu, onun temel haklarının başka kişiler tarafından geri alınabileceği anlamına gelmez. Bir insan emanete uygun davranmadığında eleştirilebilir ve hukuken sorumlu tutulabilir ancak insanlık onuru bu nedenle ortadan kalkmaz. Böylece emanet kavramı, hem kişinin sorumluluklarını hem de başkalarının haklarına saygı gösterme yükümlülüğünü açıklayan bir ilkeye dönüşmektedir.

5. İnsanın İlişkileri: Dört Temel Varoluş Alanı

İnsanın mükerrem yaratılması, meleklerin ona secde etmesi, yeryüzünde halife olarak görevlendirilmesi ve emanet üstlenmesi, yalnızca onun ontolojik konumunu açıklamamaktadır. Bu özellikler, aynı zamanda insanın hangi ilişkiler içerisinde yaşaması gerektiğine dair bir çerçeve sunmaktadır.

Felsefi antropoloji açısından insan, kendi başına ve ilişkilerinden bağımsız bir varlık değildir. O, Allah’la, kendisiyle, diğer insanlarla ve tabiatla kurduğu ilişkiler içerisinde varlığını sürdürmektedir. Bu ilişkilerin her biri insanın değerini ve sorumluluğunu farklı bir yönden ortaya koymaktadır.

5.1. İnsan–Allah ilişkisi: Kulluk ve özgürleşme

Kur’an’ın insan anlayışında Allah ile insan arasındaki ilişki, yaratıcı ile yaratılan arasındaki ontolojik farklılığa dayanmaktadır. Allah, mutlak varlık ve nihaî otorite iken insan; sınırlı, sonlu ve sorumlu bir varlıktır. Bu ilişkinin dinî ifadesi kulluktur.

Kulluğun yalnızca itaat boyutuna indirgenmesi, onun insanın diğer varlıklarla ilişkileri üzerindeki etkisini gözden kaçırmaktadır. Tevhid ilkesi, mutlak otoriteyi yalnızca Allah’a ait kılarak insanların birbirleri üzerinde ilahî yetkiler ileri sürmesine karşı eleştirel bir zemin oluşturabilir.

Bu açıdan Allah’a kulluk ile insanın insanlar karşısındaki özgürlüğü arasında bir çelişki bulunması zorunlu değildir. Aksine mutlak bağlılığın yalnızca Allah’a yöneltilmesi, beşerî otoritelerin kutsallaştırılmasını sınırlayan bir ilke olarak yorumlanabilir.

İslamî hümanizmin özgürlük anlayışı burada önemli bir özellik kazanmaktadır: İnsan, Allah karşısında sorumlu fakat diğer insanların mutlak egemenlik iddiaları karşısında özgürdür. Bu, dinî otoritenin veya siyasî iktidarın sorgulanamaz hâle getirilmesine karşı da kullanılabilecek bir ilkedir.

5.2. İnsan–kendisi ilişkisi: Onur ve kişilik

İnsanın kendisiyle kurduğu ilişki, felsefi antropolojinin temel konularından biridir. İnsan yalnızca yaşayan bir varlık değil, kendi varlığını düşünebilen, davranışlarını değerlendirebilen ve kendisini değiştirebilen bir öznedir.

Kur’an’da insanın fıtratla yaratıldığı (Rûm, 30:30), nefsinin iyilik ve kötülüğe yönelme imkânlarına sahip olduğu (Şems, 91:7-10) ve kendi davranışlarından sorumlu tutulacağı belirtilmektedir. Bu açıklamalar, insanın doğuştan sahip olduğu değerle hayat boyunca geliştirdiği kişilik arasında bir ayrım yapmaya imkân vermektedir.

İnsanlık onuru, doğuştan gelir; ahlâkî olgunluk ise hayat boyunca gelişir. Her insan saygıya layıktır fakat her davranış, ahlâkî bakımdan aynı değerde değildir. Bu nedenle insanı saygıdeğer kabul etmek, onun bütün davranışlarını doğru kabul etmek anlamına gelmez.

Bu ayrım, insan hakları açısından son derece önemlidir. İnsanların hataları, suçları veya yanlış tercihleri, onların insan olarak sahip oldukları temel değeri ortadan kaldırmaz. Hukuk, bireylerin fiillerini değerlendirebilir ve gerektiğinde onlara yaptırım uygulayabilir fakat bunu insanlık onurunu koruyarak gerçekleştirmek zorundadır.

5.3. İnsan–insan ilişkisi: Eşitlik, adalet ve karşılıklı tanıma

İnsanın başkalarıyla ilişkisi, İslamî hümanizmin toplumsal boyutunu meydana getirmektedir. Eğer bütün insanlar yaratılıştan gelen bir değere sahipse hiç kimse diğerini yalnızca kendi amaçlarını gerçekleştirmek için kullanılacak bir araç olarak göremez.

Kur’an’ın insanları ortak bir kökenden yaratılmış olarak tanımlaması (Nisâ, 4:1) ve toplumsal farklılıkları tanışma amacıyla ilişkilendirmesi (Hucurât, 49:13), insan ilişkilerinin eşit değer ve karşılıklı tanıma ilkeleri üzerine kurulmasına imkân vermektedir.

Burada üç temel ilke belirginleşmektedir: Birincisi, insanlar arasındaki farklılıkların insanlık onurunda bir eşitsizlik oluşturmadığıdır. İkincisi, başkasının hakkını tanımanın kişinin kendi hakkını korumasıyla aynı ahlâkî düzlemde bulunmasıdır. Üçüncüsü ise toplumsal hayatın yalnızca karşılıklı çıkarlarla değil, adalet ve dayanışmayla da düzenlenmesi gerektiğidir.

Kur’an’ın yoksulların, yetimlerin, güçsüzlerin ve haksızlığa uğrayanların korunmasına yaptığı vurgu, bu ilişkinin özellikle dezavantajlı gruplar bakımından önemini göstermektedir. İnsan onuruna saygı yalnızca güçlü insanların haklarının tanınmasını değil, kırılgan durumdaki bireylerin de korunmasını gerektirmektedir.

Bu yaklaşımda yardımseverlik önemlidir ancak hakların yerini alamaz. Bir insanın temel ihtiyaçlarının karşılanması yalnızca başkalarının merhametine bırakılamaz. İnsan hakları düşüncesi, adaletin ve toplumsal güvencelerin kişisel iyilikseverliğin ötesinde kurumsal yükümlülükler hâline getirilmesini gerektirmektedir.

5.4. İnsan–tabiat ilişkisi: Hâkimiyetten koruyuculuğa

İnsanın tabiatla ilişkisi, hilafet ve emanet kavramlarının günümüzde en fazla önem kazandığı alanlardan biridir. Modern sanayi toplumlarında insanın doğa üzerindeki teknik gücü büyük ölçüde artmış; fakat bu artış çevre kirliliği, doğal kaynakların tükenmesi ve ekolojik dengenin bozulması gibi ciddi sorunları beraberinde getirmiştir.

Bu gelişmeler, insanın tabiat üzerindeki hâkimiyetinin hangi ahlâkî ilkelere dayanması gerektiği sorusunu gündeme getirmektedir. Kur’an’ın yeryüzünde bozgunculuk yapılmaması yönündeki uyarıları (A’râf, 7:56) ve ölçü ile dengenin korunmasına ilişkin vurguları (Rahmân, 55:7-9), ekolojik sorumluluk açısından yeniden yorumlanabilir.

İnsanın yeryüzünde halife olması, tabiatın yalnızca insanın çıkarlarına hizmet eden değersiz bir nesne olduğu anlamına gelmez. Aksine insanın sahip olduğu bilgi ve güç, diğer varlıkların yaşam koşullarını da gözeten bir sorumluluk doğurmaktadır.

Bu noktada İslamî hümanizm, sınırsız insan merkezcilikten ayrılmaktadır. İnsan, özel bir değere sahip olmakla birlikte bütün varlığın mutlak sahibi değildir. Diğer canlıların varoluşu yalnızca insanın ekonomik çıkarları bakımından değerlendirilmemelidir.

Böylece insanın tabiatla ilişkisi, hâkimiyet anlayışından koruyuculuk ve sorumlu kullanım anlayışına doğru yeniden kurulabilir. Gelecek kuşaklara yaşanabilir bir dünya bırakmak da bu sorumluluğun önemli bir parçasıdır.

6. İslamî Hümanizmden İnsan Hakları Kuramına

Buraya kadar ele alınan kavramlar, insanın ontolojik konumuna ve ahlâkî sorumluluğuna ilişkin bir çerçeve sunmaktadır. Bununla birlikte insan hakları kuramının oluşabilmesi için bu ilkelerin hukukî ve siyasî sonuçlarının da ortaya konulması gerekmektedir.

İnsan hakları sadece insanların birbirlerine iyi davranmalarını öğütleyen ahlâkî ilkeler değildir. Aynı zamanda bireylerin sahip olduğu, devletin ve diğer güç odaklarının saygı göstermek ve korumak zorunda bulunduğu haklardır. Bu nedenle insan haklarının varlığı, yalnızca ahlâkî niyetlere değil, hukukî güvencelere ve toplumsal kurumlara da bağlıdır.

İslamî hümanizmin insan haklarına katkısı, insanın doğuştan değerli olduğu düşüncesinden hareketle bireyin korunması gereken aslî bir statüye sahip olduğunu temellendirmesidir. Bu temelden hayat hakkı, özgürlük, eşitlik, adalet, mahremiyet, mülkiyet, inanç özgürlüğü ve siyasî katılım gibi haklarla ilişkili ilkeler geliştirilebilir.

Hayat hakkının korunmasına ilişkin Kur’anî ilkeler (Mâide, 5:32; İsrâ, 17:33), insan yaşamının dokunulmazlığına dair güçlü bir ahlâkî temel oluşturmaktadır. İnanç konusunda zorlamanın reddedilmesi (Bakara, 2:256), din ve vicdan özgürlüğü açısından önemlidir. Başkalarının mallarının haksız yollarla alınmasının yasaklanması (Nisâ, 4:29), mülkiyetin ve ekonomik ilişkilerin adaletle düzenlenmesi bakımından anlamlıdır. Başkalarının özel hayatına izinsiz müdahale edilmemesi (Nûr, 24:27; Hucurât, 49:12) ise mahremiyet hakkıyla ilişkilendirilebilir.

Aynı şekilde işlerin danışmayla yürütülmesine ilişkin ilke (Şûrâ, 42:38), çağdaş katılım ve yönetime ilişkin teorilerle karşılaştırılabilir. Bununla birlikte bu ayetlerin doğrudan bugünkü anayasal düzeni, kuvvetler ayrılığını veya demokratik kurumları tarif ettiğini söylemek doğru değildir. Modern insan hakları kurumları, tarihsel tecrübeler ve hukukî gelişmeler sonucunda oluşmuştur. Kur’anî ilkelerle bu kurumlar arasında ilişki kurulması, yorumlayıcı ve normatif bir çabayı gerektirmektedir.

Bu çabanın en önemli yönü, insan onurunun evrenselliğinin korunmasıdır. Eğer insan yalnızca Müslüman olduğu, belirli bir topluluğa mensup bulunduğu veya ahlâkî bakımdan başarılı görüldüğü için hak sahibi kabul edilirse mükerrem insan anlayışının evrensel kapsamı daraltılmış olur. Oysa insanın yaratılıştan gelen değeri, onu farklı inanç ve kimliklerden insanların da temel haklarını tanımaya yönelten bir ilke olarak yorumlanabilir.

Bu nedenle İslamî hümanizm, yalnızca Müslümanların haklarını savunan bir yaklaşım olarak sınırlandırılamaz. Onun insan onuruna dayalı evrensel bir kurama dönüşebilmesi; inanç, cinsiyet, etnik köken ve toplumsal konum farklılıklarına rağmen herkesin temel haklarının korunmasını gerektirir.

Ancak burada önemli bir tarihsel ve teorik sorun bulunmaktadır. Kur’an’ın insan onuru, adalet ve özgürlükle ilgili ilkeleriyle tarih içerisinde oluşan bütün fıkhî düzenlemeler arasında kendiliğinden tam bir uyum bulunduğu varsayılamaz. Klasik hukuk düşüncesindeki dinî statü farklılıkları, kadın ve erkek arasındaki bazı hukukî eşitsizlikler, kölelik kurumuna ilişkin tarihsel hükümler ve din değiştirme özgürlüğüyle ilgili yaklaşımlar, modern insan hakları açısından ciddî tartışmalara konu olmaktadır. Bu nedenle İslamî hümanizm, yalnızca İslam düşüncesinin geçmişteki başarılarını öne çıkaran bir söylem olmamalıdır. Aynı zamanda dinî yorumları insanın yaratılıştan gelen onuru, özgürlüğü ve eşitliği açısından eleştirel olarak değerlendirebilen bir düşünce hâline gelmelidir.

Abdulaziz Sachedina’nın Islam and the Challenge of Human Rights (2009) adlı çalışması, insan hakları ile İslam düşüncesi arasında kurulabilecek ilişkinin yalnızca tarihsel fıkıh hükümleri üzerinden değil, daha temel teolojik ve ahlâkî ilkeler üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu yaklaşım, İslamî hümanizmin çağdaş insan hakları düşüncesiyle ilişkisinin kurulması bakımından önemlidir.

İnsanın mükerrem yaratılması, diğer bütün insanların haklarının tanınmasını gerektiriyorsa insan hakları artık yalnızca devletin vatandaşlarına verdiği birtakım imkânlar olarak görülemez. Haklar, insanın kendisine ait olan ve devletin korumakla yükümlü bulunduğu temel güvencelere dönüşür.

Buradan hareketle İslamî hümanizmin insan hakları anlayışı dört temel ilke üzerine kurulabilir: İnsan onurunun doğuştan gelmesi, bütün insanların temel haklarda eşit olması, bireysel özgürlüğün korunması ve her türlü yetkinin adalet ve sorumlulukla sınırlandırılması.

Bu ilkelerin gerçek anlamda insan hakları kuramına dönüşebilmesi için hukuk devleti, bağımsız yargı, ayrımcılık yasağı, etkili başvuru yolları ve kamu otoritesinin hesap verebilirliği gibi kurumsal güvencelerle tamamlanması gerekmektedir.

7. İslamî Hümanizmin Temel Formülü: Yüksek Mertebe, Sınırlı Yetki ve Evrensel Sorumluluk

Kur’an’ın insan anlayışında dikkat çekici bir gerilim bulunmaktadır. İnsan bir yandan şerefli yaratılmış, meleklerin saygısına mazhar olmuş ve yeryüzünde önemli yeteneklerle donatılmıştır. Diğer yandan sınırlı, yanılabilir ve sorumluluklarını yerine getirmediğinde zulme yönelebilen bir varlıktır.

Bu iki özellik birlikte değerlendirilmediğinde insan hakkında iki aşırı yaklaşım ortaya çıkabilir. Birinci yaklaşım, insanın değerini küçümseyerek onu sadece itaat eden, iradesi ve özgürlüğü önemsiz bir varlık olarak görür. İkinci yaklaşım ise insanı mutlaklaştırarak onun tabiat ve diğer insanlar üzerinde sınırsız hâkimiyet kurabileceğini varsayar.

İslamî hümanizm, bu iki aşırılığın dışında üçüncü bir yaklaşım geliştirmeye imkân vermektedir. İnsan ne değersiz bir kuldur ne de mutlak bir efendidir! O, yaratılıştan onurlu, bilgi ve irade sahibi fakat sınırlı ve sorumlu bir varlıktır.

Bu yaklaşımda insanın mertebesi ile yetkisi arasında bir ayrım yapılmaktadır. İnsan, yüksek bir değere sahiptir lâkin bu değer, ona sınırsız yetki vermez. Aynı şekilde insanın sorumlu olması, onun temel haklardan yoksun bırakılmasını haklı çıkarmaz. Dolayısıyla insanın mertebesi, kendisine gösterilmesi gereken saygıyı; hilafeti, kullanabileceği yetkileri; emaneti ise bu yetkilerin sınırlarını belirleyen ahlâkî sorumluluğu ifade etmektedir.

Bu üç boyutun birlikte düşünülmesi; insanın Allah, toplum ve tabiat karşısındaki konumunu açıklayan dengeli bir felsefi antropolojinin oluşmasını mümkün kılmaktadır.

İnsan, Allah karşısında kul ve sorumlu bir özne; diğer insanlar karşısında eşit onura sahip bir varlık; tabiat karşısında ise yetkileri sınırlı bir emanet taşıyıcısıdır. Kendi iç dünyasında da akıl, irade, vicdan ve ahlâkî gelişme imkânlarını taşıyan bir kişidir.

Bu ilişkilerin ortak paydası insanın değeridir ancak bu değer, insanın kendine yönelmiş bir üstünlük iddiasına dönüşmemelidir. Gerçek anlamda insan onuruna saygı, başkalarının onuruna saygı gösterilmesini ve insanın tabiata karşı sorumluluğunu da gerektirmektedir. Bu nedenle İslamî hümanizmin özü, insanın üstünlüğünü ilan etmekten ziyade bu üstünlükle ilişkilendirilen sorumluluğu temellendirmektir. İnsan ne kadar değerliyse onun davranışlarına yönelik ahlâkî beklentiler de o kadar önemlidir.

Sonuç: İnsanın Değerinden İnsan Haklarına

Kur’an’ın insanın yaratılışına ve yeryüzündeki konumuna ilişkin açıklamaları, insanın değeri ve ilişkileri üzerine güçlü bir felsefi düşünce geliştirmeye imkân vermektedir. İnsanın mükerrem yaratılması, meleklerin kendisine secde etmeleri, yeryüzünde halife olarak görevlendirilmesi ve emanet üstlenmesi, birbirini tamamlayan dört temel anlam taşımaktadır.

Mükerrem yaratılış, insanın doğuştan gelen değerini ortaya koymaktadır. Meleklerin secdesi, bu değerin tanınmasını sembolize etmektedir. Hilafet, insanın yeryüzünde etkin bir özne olarak sahip olduğu yetenekleri ve görevleri ifade etmektedir. Emanet ise bu yeteneklerin ve yetkilerin sınırsız olmadığını, ahlâkî sorumluluklarla birlikte düşünülmesi gerektiğini göstermektedir.

Bu kavramlar birlikte değerlendirildiğinde insanın mertebesinin yalnızca kendisine tanınmış bir ayrıcalık değil, aynı zamanda diğer varlıklarla ilişkilerini düzenlemesi gereken bir sorumluluk olduğu anlaşılmaktadır.

İnsanın Allah’la ilişkisi onun mutlak bir varlık olmadığını; kendisiyle ilişkisi özsaygı ve ahlâkî olgunlaşma sorumluluğunu; diğer insanlarla ilişkisi eşitlik, adalet ve karşılıklı saygıyı; tabiatla ilişkisi ise koruyuculuk ve emanet bilincini gerektirmektedir.

İnsan hakları açısından bu yaklaşımın en önemli sonucu, insanın değerinin herhangi bir siyasî otoritenin, toplumsal grubun veya dinî kurumun takdirine bağlı olmamasıdır. İnsanın yaratılıştan gelen onuru, temel haklarının evrensel biçimde tanınması için güçlü bir ahlâkî gerekçe sunmaktadır.

İşte bu gerekçenin çağdaş anlamda bir insan hakları kuramına dönüşebilmesi, tarihsel dinî yorumların eleştirel biçimde değerlendirilmesini ve insan onurunun hukukî kurumlar aracılığıyla korunmasını gerektirmektedir. İslamî hümanizm işte bu iki boyutu birlikte gerçekleştirebildiğinde nostaljik bir medeniyet söyleminin ötesine geçerek çağdaş bir insan anlayışına dönüşebilir.

Böyle bir düşünce, insanı merkeze alırken Allah’ı dışlamayan; Allah’ın mutlak otoritesini kabul ederken beşerî otoriteleri kutsallaştırmayan; insanın değerini savunurken onun yetkilerini sınırsızlaştırmayan; bireyin haklarını korurken başkalarına ve tabiata karşı sorumluluğunu ihmal etmeyen bir yaklaşım olacaktır.

Sonuç olarak İslamî hümanizm, insanın Allah tarafından değerli kılındığı, diğer insanlarla onur bakımından eşit olduğu ve yeryüzündeki yetkilerini emanet bilinciyle kullanmakla yükümlü bulunduğu düşüncesi üzerine inşa edilebilir.

Bu anlayışın temel ilkesi şöyle formüle edilebilir: İnsan; mükerrem olduğu için saygıyı, halife olduğu için yetkiyi, emaneti üstlendiği için de sorumluluğu hak eder ve taşır.

İnsan onuru, hakların; hilafet, yetkinin; emanet ise sorumluluğun temelidir. İslamî hümanizm, bu üç alan arasında ahlâkî ve hukukî bir denge kurmayı amaçlayan bir insan ve toplum felsefesi olarak değerlendirilebilir.

 

KAYNAKÇA

Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.). Kur’an Yolu meali ve tefsiri. https://kuran.diyanet.gov.tr/

Goodman, L. E. (2003). Islamic humanism. Oxford University Press.

Sachedina, A. (2009). Islam and the challenge of human rights. Oxford University Press.

United Nations. (1948). Universal declaration of human rights. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights

Devamını Okuyun

Köşe Yazıları

Bir Kuşak Hikâyesi: Fon’da Ne Var?

Yayınlanma:

-

Yaşadığımız oldukça trajik kuşak hikâyesini ve bunun nasıl da bir tekerrür olduğunu düşündükçe Mehmet Âkif için düş kırıklığı yaratan yüz yıl önceki o kuşak hikâyesinden bir ders çıkarılabilirdi belki, dememek mümkün değil ki şayet ibret alınsaydı, tekerrür mü ederdi?

Evet, yorulduk, kırıldık; eleştirmekten, dikkate alınmayan sözleri yinelemekten de usandık!  Ama her ne yaparsanız yapın sonuçta tarih ve kelimeler gelip dilinize dolanıyor. Kimi kışkırtarak kimi de öfkelendirerek hadi, ne susuyorsun, ‘işte bu anlattığım senin hikâyen!’ diyerek hem de! Öyle bir hikâye ki ister istemez maruz kalıyor ve etkileniyorsunuz çünkü tıpkı nice umutlarla yeryüzüne yayılan o küçük derecikler gibi Anadolu’nun köylerinden, kasabalarından yola çıkan binlerce, yüreği umut dolu genç gibi yollara koyularak şiddetine, eşitsizliğine, haksızlığına ve hiçe sayılmalarına maruz kalınan bir sistemi değiştirme azmiyle birleşerek ırmaklaşan bir hikâyenin içindesin. Yaşanılan süreç, romantik bir ütopizmden acımasız bir iktidar kavgasına evrildikçe ister istemez dışlanmış, daha doğrusu bu değildi benin rüyam, deyip bir kenara çekilmişsiniz!

Kuşak hikâyeleri de böyle başlar işte! Proudhon, Marx, Lenin, Efganî, Âkif, Nursî, Gandi, Kutub, Şeriatî, Malcolm X… Bizim kuşak da işte bu saydığım isimlerden öyle veya böyle etkilendiler, ilham aldılar ve ütopik umutlarına bel bağlayarak dünyayı değiştirmek uğruna yola çıktılar. Ütopyalar test edilmemiş hayallerdir ve çoğu kez gerçekleşimleri o hayallerin oldukça ötelerine savrulur hatta kendi kurucularının düşlerinin katili olur. Yok mudur bu acı gerçekliği aşan? Olsa da bir elin parmakları kadar azdır. Geride kalan ise çoğu kez trajik ve hatta komedik hikâyelerdir.

Aslında bizim kuşağın da dahil olduğu büyük hikâye, Cumhuriyetin kuruluşuyla başlar. Bir halkın yeniden doğuşuna dair dramatik bir öyküdür yaşanan. Her şey umutla, düşlerle ve heyecanla başlamıştır ama süreç ilerledikçe bu herkese, tüm Anadolu’ya ait hikâye giderek bir grup muhterisin elinde kalır. Aslında neredeyse ilk postkolonyal mücadele olarak başlayan süreç, tersinden bir işlev görerek neredeyse kolonyalizmin (Batı üstüncülüğünün) tüm İslam dünyasına hatta postkolonyal dünyaya benimsetilmesinin, çaresizleşmenin olumsuz bir örneğine dönüşür. Kemalist ideoloji, onurlu bir mücadeleyle ayağa kalkmanın değil de boyun eğmenin bir hâlet-i rûhiyesini yaymaya başlamıştır sâir dünyaya.

Orada da kalmamıştı bu hikâye. Günümüzde yaşanan hikâyenin de bir prelüdü, gerekçesi, referansı yahut günümüzün muhterisleri o günlerin adeta kötü birer mukallididir. Öyle ki günümüzün hikâyesinin mottosu fon ise o günün hikâyesinin mottosu da aferistler’dir. Öyle ki İstiklal mücadelesine yardım olsun diye Hindistanlı Müslümanlarca gönderilen paranın da sermaye yapıldığı Cumhuriyetin ilk bankası olan ve giderek hükûmet üzerinde bir baskı grubu hâline gelen İş Bankası’nda görevli politikacı ve nüfuzlu kişilere, İş Bankası’nın Fransızca karşılığı olan Banque d’Affaires kelimelerinden yola çıkarak, aynı zamanda ‘çıkarcı’ anlamına gelen ‘affairisme’ kelimesinin karşılığı olan ‘aferistler’[1] denmekteydi. Bu ise spekülatör anlamına gelmekteydi yani günümüzün fonzileri!

Cumhuriyetin başlangıcından itibaren millî gelirin yüzde otuzu askerî harcamalara ayrılmaktadır. Sivil ve askerî bürokrasiye verilen ücretler ve yine bu kökene dayanan millî burjuvaziye(!) verilen krediler de göz önünde tutulursa özellikle Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Osmanlı Devleti’nin borçları ve yabancı şirketlerin millîleştirilmesine ayrılan paylarla birlikte bütçenin tamamını bulan, belki de aşan bir giderler tablosu ortaya çıkmaktadır. Bu koşullar içerisinde ülkenin kalkınması ve geri kalmışlık yazgısını yenmesi, ülkenin yeni sahiplerinin seçmiş olduğu ya da kendilerine benimsetilen bir stratejiyle yine gelişmiş olan ülkelerden alınacak borçlara ülkeyi mahkûm kılmaktadır. Gerçi bu strateji, son dönemdeki Osmanlının da stratejisidir ve Osmanlı’dan tevarüs edilmiştir. Bu strateji ise Batıcı bir sınıf yaratmayı ülkenin kalkınmasından daha önemli görerek sömürgeci ülkelerin dayattığı ithal ikâmeciliğini ve buna uygun bir sömürü siyasetini kolaylaştıran bir siyasal-hukuksal ilişkiler ağını oluşturup bunu da millî bir burjuvazi yaratma teşebbüsü olarak takdim etmekle sonuçlanmıştır.

Böylece Batılı ülkeler tarafından sürdürülen sömürü ve bu sömürüye kaynak yaratmak için yürütülen iç sömürü, modernleşme ve ilerleme başlıkları ve hedefleri altında meşrulaştırılmıştır. Oysa modernleştirici ütopya olarak algılanan Batı sistemi, toplumsal dinamikleri tasfiyeyi ve durdurmayı değil, en iyimser yaklaşımla kendi çıkarlarına uygunlaştırmayı amaçlar. Tabii ülkenin kendi koşullarınca oluşturulmayan ve tasarımını bu ülke halkına dayandırmayan iktidar seçkinlerinin doğal olarak başka bir seçeneği yoktur. Ne var ki bu apaçık aracılık işlevinin sözüm ona millîliği, yerliliği ve bağımsızlığı; emperyalist vesayetin dayattığı koşulların ve bu koşullarla çatışmayı göze alamayan bir iktidarın yarattığı sömürü ve bu sömürüye ilişkin düzenlemeler, kendini halkına karşı millî bir devlet olarak takdim eden bir iktidarın bu emperyalist ilişkiyi sözde bağımsız bir ulusal devlet söylemine bir tür tercümesidir. Dolayısıyla bu dil, daha başından, üstüne yerleşmiş olduğu zemin nedeniyle sorunlu ve mürâî bir dildir.

Oysa bağımsızlaşma ve kalkınma savaşımı, bir başka tarzda da verilebilirdi: Emperyalist ilişkiler ağında bir yer kapma kaygısı taşımaksızın bu halkın değerlerinin ve potansiyelinin harekete geçirilmesine dayanarak verilen bir millî mücadeleyle… Tıpkı Hindistan veya Çin gibi! Gerçi buralarda da Batıcı stratejiler galebe çalmış; özgürleşme, bağımsızlaşmanın önüne alınamamıştır. Zira savaşımın kendisi büyük ölçüde sömürgecinin araçlarıyla verilmektedir ve bu araçlar sanıldığı gibi sadece mekanik gereçlerden ibaret değildir. Bir biçimde Batı modernleşmesini de yaratan kapitalist mantığın taşıyıcıları olan bu gereçler, sadece savaşımın gereçleri olmaktan öte, mantığın da işlevleridir.

Nitekim Kemalist kadroyu da üreten mantık, tam da bu bağımla(n)ma stratejisinin ürünüdür. Kendilerini eğiten Osmanlı modernleşmesinin (Bu eğiticiler, çoğunlukla doğrudan sömürgeci güçlerdir.) ellerine tutuşturduğu silahlar, süreç içerisinde bizzat ne yaptıklarının farkında olmayan bu yetiştiricilere çevrilecek; hilafete ve padişahlığa karşı girişilen iktidar kavgası, giderek dinin ve farklı ırkların hedef alındığı ırkçı ve laik bir ulus yaratma projesine dönüşecektir. Öyle ki M. Esat Bozkurt 1930’da, Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’nde şunları söyleyecektir: … Bu milletin efendisi Türk’tür. Öz Türk olmayanların Türk vatanında bir hakkı vardır, o da hizmetçi olmaktır, köle olmaktır. Dünyanın en hür memleketindeyiz. Bunun adına Türkiye diyorlar!

Yerel gerçekliğin karşısına çıkan bu bakış, kendi tasarımını giderek her şeyden daha önemli görür bir hâle gelecektir. Bu yeni tasarımın baş aktörleri sivil ve askerî bürokrasi ve bu bürokrasiye dayanan millî burjuvazi’dir. Bu burjuvazi ise doğal bir biçimde bizzat iktidar tarafından, iktidar çevresindeki kabullerle üretilmektedir ki bu kabullerden en önemlisi reis’e itaattir. Doğan Avcıoğlu’ndan dinleyelim: İş Bankası içinde, kendilerini iş hayatının göbeğinde bulan Kurtuluş Savaşı temsilcileri de iş hayatının tadına kolayca varacaktır. Celal Bayar liderliğindeki Muammer Eriş, Siirtli Mahmud, Kılıç Ali, Recep Zühtü, Salih Bozok, Nuri Conker, Cevat Abbas gibi kişiler ‘İş Bankası Grubu’ olarak tanınacak ve bu grubun adı, ‘affairisma’ tartışmalarında sık sık işitilecektir.

Bu ise bir tür spekülatörlüktür. İş Bankası’nın 13 yönetim kurulu üyesinin tamamı milletvekilidir. Yine 1931 ile 1940 arasında kurulan şirketlerin % 74,2’sinin kurucuları da bürokratlardır. Günümüz fon skandalında ise artık bankalar değil fonlar ve onların sorumluları, SPK ve BDDK gibi kurumlar konuşulmaktadır. Her ne kadar başörtülü bir kadın imgesiyle skandal örtbas edilmeye çalışılsa da görünen o ki sorun, bu kurban’la geçiştirilecek gibi değil! Olayın arka yüzünde görülmeyen o nomenklatura’ya Hayati Yazıcı’nın oğlu dolayımıyla dokunulduysa da hemen geri adım atıldı. Zira orada bir direnç noktası var ve asıl kıyamet orada kopacak gibi.

CHP döneminin önde gelen gazetecilerinden Falih Rıfkı da durumu şöyle değerlendirir: İş Bankası’nın bir nevî “politikacılar bankası” olarak kurulmuş olması, Cumhuriyet tarihi için pek acıklı bir aferizm salgınının başlangıcı olmuştur. İş Bankası’nı kuranlar ve bilhassa onun umum müdürü, dürüst kimselerdi. Fakat bankayı yürütebilmek, tutabilmek ve işletebilmek, uzun müddet devlet otoritesini kullanmağa bağlı kalmıştır. Kolay kazanç elde etmeğe çalışanlar, yerli yabancı, Ankara’da nüfuz tüccarlarını bulmakta ve onlar vasıtası ile bankayı kendi teşebbüsleri için sürüklemekte idi.  Şevket Süreyya Aydemir de İkinci Adam adlı kitabında bu konudan şöyle bahsetmektedir: İş Bankası’nın kuruluşu sırasında, Gazi’nin de takdir ve teşviklerinde yer alan iyi niyetlerin yanında, bir taraftan da memlekette Devlete arkasını vererek Devlet nüfuz ve imkânlarından faydalanan birtakım affairiste temayüllerin, yani iş adamlığı, çeşitli yollardan iş takipçiliği, zayıf ruhlu insanların menfaatlerine göre işletilen tesis cereyanlarının da belirdiği bir gerçektir. Hemen hiçbiri iş âleminden gelmeyen, hemen hepsi de eski millî mücadele günlerinin asker, idareci yahut siyasetçi elemanları arasından gelen bazı insanların yeni devrin iktisadî işlerini ve imkânlarını, az çok maskeli şekillerde, fakat daima Devletin nüfuzuna dayanarak kendi menfaatlerine kullanmak çabaları olmuştur. Yani tıpkı günümüzdeki sermaye ve fon piyasalarında olduğu gibi!

Başkaya’ya göre ise 1929’da millî sermaye ile kurulmuş 25 sanayii ve maden şirketi vardı. Bunların yönetimleriyle 20 kadar mebus ilgileniyordu. 38 millî bankada ise 31 mebus bulunuyordu. O dönemde toprak ağaları da mebusluk yapmaktaydı. Sürekli olarak mebusluğa tayin edilenlerden biri de Emin Sazak’tır.1920-1950 arasında, yani otuz yıl müddetle devamlı olarak mebusluk yapan Emin Sazak’ın Eskişehir civarında 70 bin dönüm arazisi bulunmaktaydı. Cavit Oral, Damar Arıkoğlu, Ali Saip, Hilmi Uran, Kasım Gülek, Hilmi Uluğ… gibi. Yine meclisin müdavimi olan ‘şeyh’ mebuslar da bulunmaktaydı. İbrahim Arvas, Hakkı Ungan, Zülfü Tigrel, Halil Hulki, Mahmut Soydan…  Yani tıpkı günümüzde olduğu gibi!

Kısacası oligarşik riyaset sistemini onaylayan ve hatta pekiştiren her eğilim ve toplumsal seçkin sistemde kendine bir yer bulurken özgün, özgür ve eleştirel yaklaşıma sahip olanlar ise ister bu sürece gelinceye değin yoğun bir mücadele ve emek vermiş ve isterse verili sistemin zihniyetine mensup olsun, asla karar vericilere dahil edilmemektedir. Bu nedenle de sistem, kendini ayakta tutabilmek için giderek kirli, işbirlikçi ve çıkarcı tiplere ihtiyaç duymakta hatta insanları bağımlı kılmak için kirlenmelerini de sağlamaktadır çünkü kimseye borcu ve minneti olmayan şahsiyetler, usulsüz ve haksız işlerin karşısına çıkarak bu tür işbirliklerine girmemekte ve sistem hakkında kuşkulara yol açabilmektedir. O zaman ise meydan kapıkullarına ve kifayetsiz muhterislere kalmaktadır.

Doğan Avcıoğlu’na göre Ziraat Bankası, Şeker Sanayii, Kâğıt Sanayii, Çimento Sanayii, Limancılık İşletmeleri, Milli Sigortacılık, Kibrit ve Alkollü içkiler tekeli gibi millî sanayiyi korumak ve geliştirmek amacıyla kurulan işletmeler, sonuçta iktidar seçkinlerine rant sağlayan birer kazanç ve sömürü alanı hâline gelmişler, devlet eliyle yeni zenginler yaratmanın aracı olmuşlardır. Ankara ve İstanbul’da hazine arazileri, vakıf malları ve arsa spekülasyonları yoluyla birçok rejim yandaşı, haksız kazançlar sağlamaktadır. Falih Rıfkı’ya göre ise: Sabit olmuştur ki, Mustafa Kemal, şapka ve Latin harfleri inkılâplarını başarabilecek kadar kuvvetli bir idare kurmuş fakat bir şehir plânını tatbik edebilecek kuvvette bir idare kuramamıştı. Prof. Fehmi Yavuz da bu konuda aynı hükmü vermektedir: Ankara imarı, arsa spekülasyonu bakımından ibretle takip edilecek misallerle doludur. İkinci Cihan Harbi’ne kadar Ankara’da gelişip serpilen spekülasyon hareketi, bu harp içinde ve onu takip eden senelerde yurdun her tarafına süratle yayılma istidadı göstermiş ve spekülasyon şampiyonluğu Ankara’dan İstanbul’a geçmiştir. Kirli işlerle suçlanan milletvekillerinden biri kendini şöyle savunur: Hepiniz, başta reisimiz olmak üzere, zenginleşmek lâzımdır, demokrasi zenginliğe dayanır demiyor, muydunuz? Hepiniz aynı işlere girmediniz mi?

Kısa yoldan hak edilmemiş kazançlara ve bunların sağladığı hayatlara ulaşmak, uzun süreli iktidarların her yozlaşma dönemlerinin doğal sonucu ama bunun faturasını ödeyenler, CHP döneminde yardım paraları banka sermayesi edilen Hindistan Müslümanları iken (Normalde bunun iadesi gerekli değil miydi?), şimdilerde ise birçoğu küçük yatırımcılar olan sıradan insanlardır ki çoğunun parası hâlâ ödenmiş değil!

Bu yolsuzluklar ise birbirine o kadar benziyor ki o zaman kullanılan jargon bile günümüzdekiyle aynı! Farklı olan ise paranın kaynağı, akış biçimi ve aktığı sosyoloji. Bunu, sosyoloji gibi aşırı bir genelleme ile tanımlamak da doğru değil elbette. Her iki durumda da bu sermayeden/fondan yararlananlar, iktidar seçkinleri. Meclisin ve bürokrasinin adeta kendilerine tahsis edildiği, buraya çöreklenen ve para kadar güç dağılımını da denetleyen ve belirleyen kesimler. Her iki durumda da özenilen tahayyül, Batı toplumları ve rejimleri fakat uygulamaya konulan, her iki durumda da bu toplumların ve rejimlerin kültürel, siyasal ve ekonomik tutumları olmayıp özünde Osmanlı genetiğine dayanan -adeta- bir saray kültürünün alışkanlıklarıyla yaşama arzusu! Bu aşırı arzu ise tıpkı Osmanlının saray çevresinde oluşan o yozlaşmışlığın, halktan uzaklığın ve halka tepeden bakışın arızalarıyla malûl. Öyle ki bu tip bir bakışla ne cumhuriyet ne demokrasi ne de İslamlık gerçekleştirilebilir! Zira bunların gerçekleştirilmesi ancak sabırla, emekle, tevazuyla, eşitlikçi bir duyguyla ve düşünümsel akla değer veren bir yaklaşımla mümkündür.

Gerek Cumhuriyet’in kadroları gerekse İslamcı kadrolar yola çıkarken ve ülküleri için mücadele verirken bu amaçlarla hareket etmeyi düşünüyorlardı. Ne var ki öyle bir kırılma noktası ve kritik bir aşama var ki o, tam da bir kopma, yolların ayrılış noktasıdır. Bir ülküyü o noktaya getiren birikim, emek, öncelikler, idealler, kadrolar, zihniyet ve ciddiyet her ne ise, oradaki kararı verecek olan da odur! Meclisinden Hüseyin Avni Ulaş’ı ve Mehmet Akif’i tasfiye eden bir anlayış kadar Mustafa Yeneroğlu ve Ali Babacan gibilerine tahammül edemeyen bir anlayış da sadece diktatoryayı değil, aferist ve fonzi sürecini de başlatan, bilinçaltındaki gerçek arzusu bu olan ya da sahici bir çabanın zorlukları yerine iktidar arzularına boyun eğen bir anlayıştır. Dolayısıyla da Türkiye’nin makus talihinin yenilebilmesi için sorumluluk sahiplerinin mücadele azimlerini yitirmemeleri ve mevcut, egemen her iki eğilimin aktörlerinin de tasfiye edildiği bir siyasal arınmayı gerçekleştirmeleri gerekir.

Ne dersiniz: Bu büyük hesaplaşma ve arınma mümkün müdür?

[1] Ümit Aktaş, Osmanlı Çağı ve Sonrası, Çıra Y. s. 449. (Yazıdaki alıntılar bu kaynaktandır.)

Devamını Okuyun

Köşe Yazıları

Dünyayı Kirleten Düzeni Sorgulamadan Dünyayı Kurtaramazsınız!

Yayınlanma:

-

COP31: İklim adaleti mi, küresel güçlerin yeni ekonomik düzeni mi?

Antalya’da COP31 toplanıyor. Dünya liderleri, hükümet temsilcileri, uluslararası kuruluşlar, büyük şirketler ve sermaye çevreleri bir araya gelerek insanlığın geleceğini konuşuyor. Kürsüler kuruluyor, bildiriler hazırlanıyor, yeni hedefler açıklanıyor, sürdürülebilirlikten, yeşil dönüşümden, temiz enerjiden ve karbon nötr bir gelecekten söz ediliyor.

Her şey son derece görkemli!

Peki, bütün bu görkemli toplantıların ortasında cevap bekleyen asıl sorular neden hâlâ karşılıksız?

Dünyayı bu hâle kim getirdi?
Bu düzen kimin çıkarına işliyor?
Doğayı talan ederek servet biriktirenler neden hesap vermiyor?
En önemlisi de bütün bu yıkımın bedelini neden yoksul halklar ödüyor?

COP31’i değerlendirirken öncelikle bu soruları sormak zorundayız çünkü mesele yalnızca atmosferdeki karbon miktarı, yenilenebilir enerji yatırımları veya ülkelerin açıkladığı emisyon hedefleri değildir. Mesele, insanlığın doğayla kurduğu ilişkinin arkasındaki ekonomik ve siyasal düzendir!

İklim krizini anlamak için önce bu düzeni konuşmalıyız.

İklim krizinin sorumlusu kim?

Dünyaya bakın!

Bir tarafta sınırsız üretimi, sınırsız tüketimi ve sürekli büyümeyi ekonomik başarının ölçüsü hâline getirmiş bir sistem var. Diğer tarafta bu sistemin ortaya çıkardığı çevresel yıkımla yaşamaya mahkûm edilen milyarlarca insan!

Ormanlar yok ediliyor, nehirler kirletiliyor, denizler atıklarla dolduruluyor, topraklar zehirleniyor. Doğal kaynaklar, insanlığın ortak varlığı olmaktan çıkarılıp ekonomik çıkarların hammaddesine dönüştürülüyor.

Üstelik bütün bunlar olurken insanlığa sürekli bireysel sorumluluk hatırlatılıyor.

Daha az su tüketin!
Daha az elektrik kullanın!
Plastik poşet kullanmayın!
Karbon ayak izinizi küçültün!
Daha çevreci ürünler satın alın!

Elbette bireysel sorumluluk önemlidir ancak insanlara musluğu kapatmayı öğütleyenler; sanayinin, enerji üretiminin, küresel ticaretin ve büyük sermayenin doğaya yaptığı tahribatı neden aynı kararlılıkla tartışmıyor?

Bireye, sorumluluk yüklemek kolaydır. Asıl zor olan, bu yıkımı üreten ekonomik yapıyı sorgulamaktır!

İklim krizinin faturasını sıradan insanlara kesip, krizin arkasındaki ekonomik düzeni dokunulmaz ilan edemezsiniz!

ABD ve Çin: İklim siyasetinin büyük çelişkisi

İklim müzakerelerinin en büyük çelişkilerinden biri, dünyanın en büyük ekonomik ve siyasî güçlerinin sorumlulukları meselesidir.

ABD, sanayileşme tarihinden bu yana atmosfere bırakılan sera gazlarının en büyük sorumlusudur. Çin ise günümüzde dünyanın en büyük yıllık sera gazı emisyon kaynağıdır.

ABD’nin 2026 yılında Paris Anlaşması’ndan ve Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nden çekilme sürecine girmesi, uluslararası iklim iş birliğinin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha göstermiştir.

Çin ise Paris Anlaşması’nın tarafı olmakla birlikte dünyanın en büyük güncel emisyon üreticisi olarak çok daha güçlü bir sorumluluk taşımaktadır.

Şimdi soralım:

Dünya ekonomisine yön veren, küresel üretim zincirlerini kontrol eden, enerji piyasalarında belirleyici olan bu ülkelerin sorumlulukları yeterince tartışılıyor mu?

Yoksa iklim politikalarının maliyeti, ekonomik ve siyasi gücü daha sınırlı ülkelere, gelişmekte olan toplumlara ve sıradan insanlara mı aktarılıyor?

İklim mücadelesi, güçlü ülkelerin kendi ekonomik çıkarlarını koruyarak diğer ülkelere yeni yükümlülükler dayattığı bir mekanizmaya dönüşmemelidir!

Dünyanın en büyük kirleticileriyle hesaplaşmadan, dünyanın geri kalanından fedakârlık beklemek iklim adaleti değildir!

Yeşil dönüşüm: Yeni bir sömürü düzeninin adı mı?

Bugün küresel sermaye çevrelerinin en çok kullandığı kavramlardan biri yeşil dönüşüm.

Enerji dönüşümü, elektrikli araçlar, karbon piyasaları, sürdürülebilir finansman, yeşil sanayi ve temiz teknoloji…

Bunların her biri kendi içinde tartışılması gereken önemli konulardır. Yenilenebilir enerjiye geçiş, enerji verimliliği ve doğanın korunması insanlığın ortak çıkarınadır.

Ancak burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:

Bir ekonomik faaliyetin yeşil olarak adlandırılması, onun adil olduğu anlamına gelmez.

Elektrikli araç üretiyor olmanız, üretim zincirinizin doğaya zarar vermediğini göstermez. Güneş paneli kurmanız, o panelin üretiminde kullanılan madenlerin hangi koşullarda çıkarıldığını kendiliğinden açıklamaz.

Lityum, kobalt, bakır ve diğer stratejik madenler için yürütülen küresel rekabeti düşünün!

Bir tarafta gelişmiş ülkeler temiz enerji teknolojilerinin sahibi olmaya çalışırken diğer tarafta bu teknolojilerin hammaddesini sağlayan bölgeler yeni ekonomik ve çevresel baskılarla karşı karşıya kalabiliyor.

Peki, bu dönüşümün kazananları kimler olacak?

Teknolojiyi, sermayeyi, patentleri ve üretim altyapısını kontrol edenler mi?

Yoksa kaynakları çıkarılan, doğal yaşam alanları bozulan ve ucuz iş gücü olarak kullanılan toplumlar mı?

Eğer yeşil dönüşümün kazananı yine küresel sermaye, kaybedeni yine yoksul halklar olacaksa burada bir sorun yok mudur?

Karbon piyasaları da bu açıdan sorgulanmalıdır. Karbon ticareti, gerçek emisyon azaltımlarının ve toplumsal dönüşümün yerine geçen bir kâğıt üzerinde denkleştirme mekanizmasına dönüşürse iklim mücadelesini güçlendirmek yerine zayıflatabilir.

Bir şirketin başka bir yerdeki karbon kredisiyle kendi kirliliğini denkleştirdiğini ilan etmesi, kirlettiği doğayı gerçekten eski hâline getirdiği anlamına gelmez.

Doğayı kirletme hakkını satın alınabilir bir finansal ürüne dönüştürmek, iklim adaleti değildir!

Bedelleri neden hep yoksullar ödüyor?

İklim krizinin en acımasız tarafı, sorumluluk ile mağduriyet arasındaki uçurumdur!

Küresel ısınmaya en az katkıda bulunan toplumların önemli bir bölümü, iklim değişikliğinin sonuçlarından en ağır biçimde etkileniyor.

Kuraklık nedeniyle toprağını kaybeden çiftçiler, yükselen deniz seviyeleri nedeniyle yaşam alanları tehdit altına giren ada toplumları, aşırı sıcaklarla mücadele eden emekçiler, sel ve fırtınalar nedeniyle evlerini kaybeden yoksul insanlar…

Bunların büyük bölümü küresel ekonomik kararların alındığı masalarda söz sahibi değil.

Fakat o kararların sonuçlarını hayatlarıyla ödüyorlar!

“İklim adaleti” dediğimiz şey tam da burada başlar.

Bir ülkenin tarihsel emisyon sorumluluğu, ekonomik kapasitesi ve iklim krizinden etkilenme düzeyi dikkate alınmadan herkese aynı yükümlülüğü dayatmak adalet değildir!

İklim finansmanı, yoksul ülkelere verilen bir lütuf gibi sunulamaz!

Üstelik mesele yalnızca para da değildir. Teknoloji transferi, bilgiye erişim, yerel toplumların karar süreçlerine katılımı ve kaynakların adil kullanımı da bu mücadelenin ayrılmaz parçalarıdır.

İklim krizinin mağdurlarına yardım etmekten söz ederken onları mağdur eden ekonomik ilişkileri sürdürmek nasıl bir adalettir?

COP31’in ev sahibi Türkiye’ye de sorulması gereken sorularımız var

COP31’in Türkiye’de düzenlenmesi önemli bir uluslararası gelişmedir. Antalya’nın böylesine büyük bir toplantıya ev sahipliği yapması, Türkiye’nin iklim diplomasisinde daha görünür olmasını sağlayabilir.

Gelgelelim ev sahipliği yapmak, yalnızca dünya liderlerini ağırlamak ve uluslararası kamuoyuna güzel görüntüler sunmak değildir.

İklim politikasıyla tarım politikası ne kadar uyumlu?

Su kaynaklarını korumak için nasıl bir yol izleniyor?

Maden aramada kullanılan acımasız yöntemler daha ne kadar sürdürülebilir?

Kentleşme politikaları doğal yaşam alanlarını ne kadar gözetiyor?

Ormanlar, meralar, tarım arazileri ve kıyılar hangi ekonomik önceliklere göre değerlendiriliyor?

Enerji politikalarında fosil yakıtlardan çıkış ve yenilenebilir enerjiye geçiş nasıl gerçekleştirilecek?

İklim politikalarının karar süreçlerinde yerel halkın, çiftçilerin, işçilerin ve bilimcilerin sözü ne kadar etkili?

Bütün bunlar konuşulmadan yalnızca uluslararası toplantılarda verilen mesajlarla iklim liderliği iddiasında bulunulmamalıdır. Küresel projelerin payandası olmak liderlik değildir!

Asıl mesele iklim değil, iklimi bu hâle getiren düzendir

Burada çok önemli bir yanlış anlaşılmanın önüne geçmek gerekiyor.

İklim krizinin gerçekliğini tartışmaya açmak, bilimsel verileri yok saymak veya çevrenin korunmasını önemsiz görmek değildir.

Tam tersine, iklim krizinin gerçek nedenlerini ve sonuçlarını daha ciddi biçimde tartışmaktır.

İklim meselesini yalnızca teknik bir problem olarak ele aldığımızda onun arkasındaki siyasal ve ekonomik ilişkileri görünmez hâle getiriyoruz!

Sorunu, karbon miktarına indirgediğimizde üretim ilişkilerini konuşmuyoruz!

Sorunu, bireysel tüketim alışkanlıklarına indirgediğimizde küresel şirketlerin sorumluluğunu konuşmuyoruz!

Sorunu, teknolojik dönüşüme indirgediğimizde kaynakların kimin kontrolünde olduğunu konuşmuyoruz!

Sorunu, finansman meselesine indirgediğimizde zenginliğin ve yoksulluğun nasıl üretildiğini konuşmuyoruz!

Oysa insanlığın karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri, doğanın sınırsız bir ekonomik kaynak olarak görülmesidir!

Sürekli büyümeyi, sürekli tüketimi ve sürekli daha fazla kâr elde etmeyi merkeze alan bir ekonomik anlayışın, doğanın sınırlarıyla çatışması kaçınılmazdır!

Bu nedenle iklim meselesi aynı zamanda bir adalet, emek, paylaşım, insanlık ve tevhid meselesidir.

Doğayı korumak istiyorsak en başta doğayı sömürülecek bir meta olarak gören anlayışı da sorgulamalıyız!

Halklar artık yalnızca izleyici olmamalı

Bir başka önemli mesele de halkların bu süreçteki konumudur.

İklim zirvelerinde devletler konuşuyor, şirketler temsil ediliyor, uluslararası kuruluşlar karar süreçlerini şekillendiriyor.

Peki ya halklar?

Suyu kirlenen köylüler, toprağını kaybeden çiftçiler, hava kirliliği içinde yaşayan işçiler, yaşam alanları yok edilen yerel topluluklar nerede?

Onların itirazları, talepleri ve gelecekleri ne kadar dikkate alınıyor?

İklim politikası, toplumların üzerinde karar verilen bir yönetim projesine dönüştürülemez. İnsanların yaşamını doğrudan etkileyen kararlar, onların katılımı ve denetimi olmadan meşruiyet kazanamaz.

Çevreyi korumak adına yeni ekonomik yükler getirilecekse bunun adil dağıtılması gerekir. Temiz enerjiye geçiş, işçilerin işsiz bırakıldığı, çiftçilerin üretimden koparıldığı, yoksulların enerjiye erişiminin zorlaştırıldığı bir dönüşüm olmamalıdır!

Halkların ihtiyacı, yeni bir tüketim disiplini dayatılması değil; sağlıklı çevre, temiz su, güvenli gıda, adil gelir ve insanca yaşam hakkıdır!

Artık halklar, kendi gelecekleri hakkında alınan kararların yalnızca seyircisi olmamalıdır.

Dünyayı kurtarmak istiyorsanız önce hesap verin!

COP31’de kaç ülkenin temsil edildiği, kaç liderin konuştuğu, kaç şirketin yeni taahhüt açıkladığı elbette önemlidir.

Fakat bütün bunların üzerinde daha önemli bir sorumuz var.

Bu toplantıların sonunda dünyanın yoksulları için ne değişecek?

Küresel emisyonlar gerçekten azalacak mı?

Sorumluluğu yüksek ülkeler, ABD ve ÇİN, yükümlülüklerini yerine getirecek mi?

Büyük şirketler, üretim süreçlerinin çevresel sonuçları konusunda hesap verecek mi?

İklim finansmanı, gerçekten ihtiyaç sahiplerine ulaşacak mı?

Doğal kaynaklar, birkaç ekonomik gücün çıkarından çıkarılıp toplumların ortak yararı doğrultusunda korunabilecek mi?

Yoksa yine büyük sözler verilecek, yeni ekonomik modeller açıklanacak, yeni finansal araçlar oluşturulacak ve bütün bunların sonunda mevcut düzen kendi varlığını yeni kavramlarla sürdürmeye mi devam edecek?

İşte COP31’in gerçek sınavı budur.

Biz iklim krizinin inkâr edilmesini değil, istismar edilmesini reddediyoruz. Temiz enerjinin karşısında değiliz; temiz enerji adı altında yeni sömürü ilişkilerinin kurulmasına karşıyız! Çevrenin korunmasına değil, çevre söyleminin ekonomik ve siyasî çıkarların örtüsü hâline getirilmesine itiraz ediyoruz!

Mesele birkaç derecelik sıcaklık artışından ibaret değildir. Mesele, insanlığın nasıl bir dünyada yaşayacağı ve bu dünyanın kaynaklarının kimler tarafından, kimin yararına kullanılacağıdır.

Dünyayı kirletenler kürsüde konuşuyor, bedelini ödeyenler ise dışarıda bekliyor.

Doğayı talan edenler sürdürülebilirlikten söz ediyor, yoksulların önüne fedakârlık faturası bırakılıyor!

Küresel sermaye, yeşil dönüşümden kazanç devşirirken dünyanın yoksul halklarından yeni bir sabır ve fedakârlık bekleniyor!

Bu düzen sorgulanmadan iklim adaletinden söz edilemez!

Dünyayı kurtarmak istiyorsanız yalnızca karbon salımını değil, o salınımı sürekli üreten ekonomik ve siyasal ilişkileri de değiştirmek zorundasınız!

Dünyayı kirleten düzeni sorgulamadan dünyayı kurtaramazsınız!

Devamını Okuyun

GÜNDEM

0
Would love your thoughts, please comment.x