Köşe Yazıları
İsrail’e Karşı Kapsamlı Bir Boykot Hareketine İhtiyaç Var
İsrail’in Şeyh Cerrah mahallesindeki Filistinlilerin evlerini ellerinden almaya çalışması, akabinde Mescid-i Aksa baskınları ve Kudüs’te boy veren direnişin ardından Gazze’deki direniş gruplarının cevabıyla savaşa dönüşen süreç bizim için birçok şeyin tekrar düşünülmesine vesile olmalıdır.
Her Gazze saldırısı ya da işgal edilmiş topraklardaki her gasp adımı Müslümanları farklı şekillerde rahatsız etmektedir. Çoğu kişi ya da grup diyelim, artık herhangi bir zulüm durumunda farklı direniş biçimlerine katkı sunmadığı için bir an önce sükûnetin egemen olmasını istemektedir. Direnişle bağlantılı kargaşa, çatışma ya da savaş kendi duyarsızlıklarını ifşa ettiğinden yükümlülükleri yerine getirmemiş olmanın mahcubiyetini üzerlerinde taşımak istemeyen ama bu yolda herhangi bir adım da atmaktan kaçınan bu ruh hâlinin son yıllarda yaygınlık kazandığı iddia edilebilir. Mevcut statüko insanları fazla rahatsız etmeden sürse buna memnun olacak kişilerin, grup ve rejimlerin sayısı önemli oranda artmıştır. Belki de yaşanılan asıl yozlaşma, çürüme ve mağlubiyet budur.
Şükürler olsun ki bu olumsuz hâlet-i rûhiyeyi direniş azim ve kararlılığı tedirgin etmeyi sürdürüyor. Direnişin, bilinçleri tedirgin edici mâhiyeti en etkili bir devrimci tavırdır. Nerede ve hangi meselede olursa olsun direniş, insanları tavır almaya iter. Kimin yanında yer almalıdır? Direnişi örgütleyip sürdürenlerin bu tercih dayatıcı rollerine dikkat kesilmelidir. Bu dayatmayı çoğaltmamız gerekiyor. Her dayatma kötü değildir ya! Dikkat ederseniz buradaki dayatmanın zorbalıkla bir münasebeti yoktur. Direniş süreci vicdanlara doğru tesir etmeye başlayarak muhataplarını etkisi altına alır ve az evvel dediğimiz gibi onları tercihe zorlar.
Şu hâlde yapılacak şey direnişi dâim kılmak, vicdanları harekete geçirip onlardan birtakım tercihlerde bulunmasını istemektir.
Sıradan kişilerin, grupların, devlet ya da rejimlerin, artık ne kadar vicdanları kaldıysa tercihe zorlanmasını sağlayacak direniş biçimlerini yaygınlaştırmak boynumuza borçtur. Tabii burada Filistin meselesi özelinde tartışıyoruz ama bütün zulüm alanları için söylediklerimiz geçerlidir. KHK’ların yarattığı zulümler, ekolojik ifsat ve talan, emek sömürüsü derken hayatın bütün alanlarındaki adalet arayış süreçleri için bu tutum ve tavırlar geçerlidir. Şimdi Filistin meselesi özelinde ilerleyelim.
Gazze’deki savaşla ilgili ateşkes sağlandı. Yukarıda da husûsen işaret ettiğimiz kesimler için bu durum derin bir ‘oh’ çekilmesine vesile olmuş olabilir ama artık işgal kökten bitirilinceye, Siyonistler işgal ettikleri topraklardan def edilinceye değin kimsenin derin bir ‘oh çekme’ hakkının olmadığını tedirgin edici boyutlarda hissettirmek için yeni direniş usullerini örgütleyip halkların huzuruna çıkarmak zorundayız.
Türkiye’de İsrail’e karşı verilen kayda değer bir mücadele örgütlenemediğinden bir direnişten de maalesef bahsedilemez. Direnişi sadece Filistinli çocukların taş atan zayıf kol ve omuzlarına, direniş gruplarının imkânsızlıklar içinde çırpınarak var olma savaşımına havale etmek buralarda geçer akçedir. Direnişin bütün bir yeryüzüne yayılması, Siyonist işgali besleyen damarların kurutulması gerekiyor. Direniş bütün bir yeryüzüne kök salmalıdır. Bu, bütün direniş alanları için geçerliyken Siyonizm görünümlü küresel emperyalizmi geriletme perspektifine odaklanması gereken Filistin direnişi için daha bir gereklidir. Siyonist işgalcilerin meşruiyetlerini büyük şeytan ABD koruyuculuğunda ve bir karşı devrim formunda bütün bir İslam dünyasına, Arap rejimlerine doğru genişletme azmi göz önüne alındığında meselenin ciddiyeti daha bir kesin olarak algılanabilir.
İsrail, Siyonizm görünümlü küresel emperyalizmin ileri karakolu olarak Ortadoğu’da ifsadı körüklemek misyonunu icra etmek için bir lejyon formunda Filistin’e konumlanmıştır. Dolayısıyla bu form emperyalistler için oldukça anlamlıdır. Onun bu varlığının anlamı, bölgeye kök salma kabiliyetiyle doğru orantılıdır. O yüzden bu kök salma niyeti bölgesel ve küresel direnişin ana hedefi olmalı değil midir?
Siyonist saldırganlığa karşı Türkiye’deki etkinlikleri sıcak çatışma anlarında verilen hamâsî ya da duygusal tepkiler, İsrail’in İstanbul konsolosluğu önünde yoğunlaşan protestolar, dünyanın farklı ülkelerindeki devasa kitlesel yürüyüşlerle kıyaslandığında düşük yoğunluklu olarak niteleyebileceğimiz katılımlarla gerçekleşen basın açıklamaları şeklinde sıralayabiliriz. Elbette bütün bu faaliyetler son derece kıymetlidir lâkin artık çok daha etkili ve plânlı aşamalara geçilmesi gerektiği de açıktır.
Sıradanlaşan bu eylemliliklerin etkisini farklı alan ve sektörlerde derinlik kazanan şu Türkiye-İsrail münasebetleriyle ölçelim: İsrail’le Türkiye’nin yıllık ticari hacmi 6 milyar doları aşmış durumdadır. THY İsrail’e koronavirüs salgınından önce günde en az 10 sefer düzenlemekteydi. İsrail’de, Zorlu Holding’in, Hamas’ın roket saldırısıyla haberdar olduğumuz 3 enerji santrali vardır. Türk çelik sektörünün bu yılki ihracatında İsrail ilk sıradadır. Kürecik NATO radarı İsrail’in güvenliğini sağlamaktadır. İsrail, petrol ihtiyacının önemli bir kısmını Irak Kürdistan’ından Türkiye’nin Ceyhan limanı aracılığıyla gidermektedir. Türkiye, Nekbe’yi İsrail’in milli günü olarak tebrik etmektedir. İsrail’le yapılan anlaşmalar nedeniyle Türkiye mahkemelerinde Mavi Marmara’nın hesabını sormak için dava açılamamaktadır.
Burada sıralayabilmenin mümkün olmadığı ve iyice dallanıp budaklanan çok sayıda ve farklı alanda cereyan eden ilişki, Türkiye’de ne denli büyük ve etkili bir boykot hareketine ihtiyaç duyulduğunun açık kanıtıdır. Bu boykot hareketi işin tabiatı gereği devrimci olmak durumundadır. Kirli münasebetleri hoyratça sürdüren özel ya da kamuya ait bütün şirket ve kurumlar önünde aylar ve hatta yıllar sürecek çadır eylemlerini, yürüyüş ve internet kampanyalarını gerektirir. BDS örneği bu anlamda çarpıcıdır. Farklı ülkelerde Siyonistlere hizmet edecek mal ve ticari hizmetlerin sevkiyatını durdurmaktan spor müsabakalarının iptaline, kültürel organizasyonların engellenmesine, siyasi ilişkilerin kesilmesine dönük BDS faaliyetlerinden bütün dünya haberdardır.
Böyle bir boykot hareketi doğrudan, Siyonistlerle her türlü kirli ilişki içinde olan devlet-sermaye ortaklığını hedef alacağından egemen düzenden sert bir karşılık göreceği açıktır. İşin ucu geniş dindar çevrelerin desteklediği AKP iktidarına dokunacağı için her sıcak çatışmada konsolosluklar önüne koşuşan kalabalıkların böyle bir boykot hareketine destek verip vermeyeceği şüphelidir. Kitlelerin Kudüs-Gazze-Filistin hassasiyetini ısrarla manipüle eden iktidarın açık yüreklilikle karşısına çıkmak bu boykot, dolayısıyla da direniş hareketinin kaçınılmaz aşaması olacaktır.
1960’larda sosyalist gençler NATO’nun Kürecik üssüne karşı eylem bilincine sahipken İslamî çevrelerin bunca kirli ilişkiyi kuru protestolarla geçiştirmesi kabul edilemez. Direniş, entegre ve zorlu bir süreçtir. Aylara, yıllara yayılır; yeryüzünün başka ve çeşitli direniş hareketleriyle irtibatlanır. Gazze’de yeni bir savaşa kadar ateşkes ilan edilebilir ancak Siyonist kılıflı emperyalizmin Filistin’de, Ortadoğu’da kök salma azmindeki damarlarını kurutmak ancak onlardan çok daha fazla gayret ve kararlılıkla mümkün olabilir.
Protestolar o denli büyüdü ki bölgenin satışını yapan iktidar açıklama yapmak zorunda kaldı. Bölgeyi siyonist elitlere teslim eden Arnavutluk Başkanı Edi Rama, konuşmasında protestoları itibarsızlaştırma yoluna gitti. Oysa defalarca görüldüğü gibi kitleselleşme eğilimindeki sokak hareketleri iktidar tarafından küçümsendiğinde daha da büyüyor. Şiddet kullanıldığında ise uzun vadede elitleri koltuklarından edecek bir “kan davası”nın temelleri atılıyor. Türkiye’de “Gezi olayları”, ABD’de “Occupy hareketi”, Mısır’daki Tahrir Meydanı’nda yükselen öfkeli eylemler aynı biçimde başladı, iktidarların itibarsızlaştırmaya dönük her müdahalesiyle kitleselleşti. Ezici şiddet ise direnişin ortak hafızasına dönüştü. 1961’de Cezayir’de bağımsızlık mücadelesi sürerken direnişi alevlendiren ve Avrupa’ya taşıyan Fransızların meşhur “Paris katliamı” oldu. Mısır’da Rabia Meydanı’nda göğsünden vurularak katledilen 17 yaşındaki Esma Biltac’den Suriye’de Hamza Ali el-Hatib’e kadar devletin kullandığı kahredici şiddet kalabalıkları tamamen dağıtamadı, kimseyi ilelebet susturamadı.
Arnavutluk’ta ABD Başkanı’nın kızı ve damadına yönelik doğrudan bir eylem pek alışıldık değil. Sırpların Kosova müdahalesi sırasında NATO ve ABD’nin Arnavutlar lehine devreye girmesiyle pekişen ve bugüne dek olumlu seyreden ilişkiler, bu eylemi çok daha sıra dışı kılıyor. Belki de Trump’ın kızı ve damadı, Arnavut toplumunun ABD’ye duyduğu bu tarihsel sempatiye güvendikleri için açıklamalarında böylesine pervasızdı. Fakat beklenen olmadı, Arnavut toplumunda büyük bir tepki yükseldi. Üstelik tepkileri karikatürize etmeye çalışan Edi Rama’nın “göstericiler benim çocuk yediğimi de açıklarlar” şeklindeki Epstein göndermesi de ikna edici bulunmadı.
Arnavutların Epstein ve ABD elitlerine yönelik nefretle gelişen tepkileri belliki bunlarla sınırlı da değil. Protestoların giderek anti-siyonist bir biçime bürünmesinin arkasında Gazze ile görünür olan emperyalizmin ve sermayenin küstahlığı da yatıyor. İsrail’in stadyumda, seyirci önünde hazırlık maçı yapabildiği nadir ülkelerden biri olan Arnavutluk’ta müsabaka günü olanlar bunu doğruluyor. Öyle ki seyirciler İsrail Milli Marşı’nı ıslıklamakla kalmadı; İsrailli oyuncuların anlatımına göre Arnavut futbolcular da maç boyunca rakiplerine son derece sert davranarak hakaretler savurdu.
Balkanlar’ın İtiraz Karnesi
Halk hareketleri marjinal görüntüden sıyrılıp göz ardı edilemeyecek bir kamusallık kazandığında, sürecin nasıl ilerleyeceği ve nerede sonuçlanacağı çoğu zaman belirsizdir. Estonya’nın bağımsızlık mücadelesini “Şiddetsiz Direniş” kitabında anlatan Todd May bir göstericinin dilinden bu belirsizliği şöyle özetler: “Başta mesele sadece şarkı söylemekti, sonra aniden bundan fazlasını söylemek oldu, demek istediğimi anlıyor musun…”
Balkanlar, sivil hareketlenmeler açısından son derece zengin örneklerle dolu. Üstelik bu eylemler hükümet deviren, bakanları istifaya zorlayan, özelleştirme durduran hayli önemli bir başarı karnesine de sahip. Bulgaristan’da 2011’den 2025’e kadar düzenlenen eylemler Bulgar oligarklarına karşı önemli kazanımlar sağladı. Gücü tekelleştiren Borisov halk hareketleriyle koltuğunu kaybetti.
Yunanistan’da Şubat 2023’te gerçekleşen tren kazasında 57 kişinin hayatını kaybetmesi yüz binleri harekete geçirdi. Sonunda Ulaştırma Bakanı istifasını sunmak zorunda kalırken “şeffaflık, liyakat ve adalet” talebi Yunan sivil toplumunda kalıcı bir fay hattı yarattı.
Sırbistan’da muhalefet liderlerine yapılan baskıların fiziksel şiddete kadar varması Sırp tarihinin en kitlesel gösterilerinden birine yol açtı. Sırbistan Başkanı değişmedi ama ilk kez Sırp seçimleri muhalefet tarafından bu denli geniş biçimde boykot edildi. Yine Sırbistan’da bu kez 2022’de çok uluslu Rio Tinto şirketinin Jadar Vadisi’nde açmayı planladığı devasa lityum madenine karşı toplumsal muhalefet sokakları doldurdu. Sonuçta iktidar ilgili yasal düzenlemeleri geri çektiği gibi Rio Tinto’nun lisanslarını da iptal etmek durumunda kaldı.
İktidarların Savunma Hattı ve “Kamu Düzeni” Söylemi
Elbette eylemlere ilişkin eleştiriler de olmadı değil. Sokak isyanlarına dönüşen, krizler doğuran her eyleme ilişkin iktidarın temel itiraz, öncelikle “kamu düzenini bozmak”tı.
Sadece Balkanlarda değil dünyanın her yanında yükselen itirazlar sokak isyanlarına dönüşünce bu eylemlere yönelik temel eleştiri düzenin bozulması üzerine olmuştur. Örneğin Bulgaristan’daki eylemlerin bir temsil krizi yarattığı ve ülkeyi defalarca erken seçim sarmalına soktuğu ifade edildi. Yunanistan’dan Türkiye’ye kadar gerçekleşen her sivil eylemde kitleler iktidarlar tarafından “ikna edilemeyince” önce düzeni bozmakla suçlandılar ardından da küresel güçlerin kışkırtmalarıyla hareket ettikleri iddia edildi.
Arnavutluk’ta da yaşananlar farklı değil. Edi Rama’nın göstericilere karşı alaycı tavrı arttıkça muhalefet daha da tırmandı. Bir tarafta Rama’nın hitap ettiği, büyük çoğunluğu devlet memurlarından oluşan bir kitleye karşın öte yanda Arnavutluk’un farklı sınıfsal tabanlarından katılımla hızla gelişen aktif ve büyüyen bir eylemsellik var. Öyle ki yakın tarihte ABD’nin Kosova’da saha müttefiki olarak gördüğü UÇK da Rama’ya ve dolaylı olarak ABD elitlerini de karşılarına alarak sokaklara iniyor gibi görünüyor.
Sokağın Kırılganlığı ve Unutulmayan Travmalar
Yinede hızla alevlenen toplumsal hareketlerin bir “kampanya siyaseti” olduğunu unutmamak gerekir. Sokaktaki coşkunun motivasyonları zayıfladığında direnç düşerken eylemciler evlerine doğru geri çekilir. Türkiye’de Gezi olayları, Mısır’da 2013’te Mursi’nin bir askeri darbe ile devrilmesinin ardından yaşanan Rabia eylemleri bu açıdan iki önemli örnek.
Gezi, geniş ve farklı toplumsal kesimleri bir araya getiriyor gibi görünse de yine de kuşatıcılığı soru işaretiydi. Türkiye’de neoliberal politikalara, sermayenin sürekli artan rant alanlarına ve en önemlisi iktidarın devlet gücünü hesapsız kullanmak için diretmesine karşı önemli bir mevzi inşa edilebilirdi. Anadoluya yayılan, fiziksel merkezini kaybettiğinde bile dinamizmini koruyan hareketin temel sorunu itiraz çerçevesini yeterince iyi anlatamamasıydı. Hamaset, politik kutuplaşmalar ve sürekli hatırlatılan yakın tarihin travmaları da Gezi’nin anlaşılmasını zorlaştırdı. Yinede Gezi, Türkiye’de siyasetin de toplumsal hafızanın da bu coğrafyada örneğine az rastlanır merkeziyetsiz bir toplumsal mobilizasyon örneği oldu.
Bir diğer -başarısız örnek- Rabia protestoları ise 2013’te Mısır’da gerçekleşti. Mursi’nin devrilmesinin ardından çıkan kitlesel protestolar ordu tarafından şiddet kullanılarak bastırıldı. Üstelik şiddet sadece ordu eliyle uygulanmadı. Aynı zamanda “baltacılar” adı verilen paralı sokak çeteleri kullanıldı. Kitlesel baskı, sistematik işkence ve ölümlerin sembolüne dönüşen “Rabia Meydanı Katliamı” eylemler için bir dönüm noktası oldu. İhvan’ın açıklamasına göre iki binden fazla kişi darbeciler eliyle katledildi. Kayıpların bu denli artması kitlesel mobilizasyonu ve yeniden örgütlenmeyi zorlaştırdı.
Gezi ve Rabia’dan Arnavutluk eylemlerine kadar her kitlesel hareketlenmenin başarısı yada başarısızlığında kendine özgü gerekçeler var. Eylemler bazen muhalefetin kamusallaşamaması nedeniyle sönümlenirken bazen de ezici devlet şiddetinin süpürücülüğü karşısında tutunamadı. Ancak sonuçlanamayan eylemler unutulmadı. Bunun yerine hala toplumsal hafızada varlığını koruyor. Bir tür tamamlanamamış travma durumunun topluca yaşanması durumu gibi, unutulmuyor. Özellikle devreye işkence ve katliamlar girdiğinde toplumsal hafızada travma derinleşiyor, bir anlamda “kan davası”na dönüşüyor. Gücü, kahredici devlet şiddetiyle elde tutmanın imkansızlığını biliyoruz aslında. 16. yüzyılda yaşayan Boetie’nin dediği gibi “boyunduruğun tadı her yerde ve her iklimde acıdır.” Rıza imalini imkansız kılan kaba şiddet sahneye çıktığı anda iktidar ile halk kitleleri arasında muhakkak bir güven krizi yaratıyor.
Modern devlet bu gerçeği gördü.
Toplumsal kalkışmalarda bu nedenle artan sıklıkla şiddeti kullanmadan önce ikna etme, etkisizleştirme, aparatlaştırma yollarını deniyor. Bu stratejilerin tutmadığı durumlarda itibarsızlaştırma ve yıldırma seçeneklerini devreye alıyor. Bu açıdan Arnavutluk önemli bir örneğe dönüştü. Edi Rama önderliğinde Arnavutluk iktidarı, eylemcileri ikna etmeye, ikna edemediğinde itibarsızlaştırmaya çalışıyor. Bu stratejinin sonuçlarını anlamak için henüz erken ama görünen o ki iktidar giderek inandırıcılığını yitiriyor. Dolayısıyla eylemlerin bugün nasıl biçim alacağı ve sokaktaki motivasyonu nasıl koruyacağı konusu çok önemli.
Sistemin “Altını Oymak”
Todd May’in “Şiddetsiz Direniş” tezi bu aşamada anlamlı bir strateji olarak düşünülebilir. Küresel neoliberal yapıyla entegre modern devlet için rıza imali hala önemli bir meşruiyet kaynağı. Kolonyal dönemin saf şiddet içeren yönetme biçimlerinin zamanla tırmandırdığı nefret, güvensizlik ve iktidarı kemiren toplumsal muhalefet yerini iktidarın anlatısına gönülden sahip çıkan razı vatandaşlardan oluşan modern toplumlara bıraktı. Denetimi çok daha etkili ve derinlikli hale getiren bu toplumsallıktan hiçbir iktidar kolayca vazgeçmeyecektir.
Fakat yinede Todd May’in hatırlattığı şu gerçeği unutmamak gerekiyor: “Neoliberalizme arka çıkanlar çoğunlukla silahsız olsa da, neoliberal düzen, ezici bir polis ve ordu desteğine sahiptir.” Sürekli güç biriktiren, modern öncesi döneme göre toplumsal hayatın kılcal damarlarına kadar yayılan güvenlik politikalarıyla modern devletin şiddet aygıtıyla mücadele hiç kolay değil. Tod May, anlamlı bir öneri sunuyor: “Çevremizi saran ve hayatlarımıza nüfuz eden çok sayıdaki baskıcı kurum ve faaliyetleri nasıl alaşağı edeceğimizi sormak yerine, altlarını nasıl oymamız gerektiğini sormalıyız. Bunlara karşı, haysiyetin tanınmasına ve herkesin eşit olduğu varsayımına dayanan bir şekilde itaatsizliği nasıl besleyeceğimizi de sormalıyız” Modern dönemde “rıza imalini” imkansızlaştıracak bir “şahitlik eylemi” günün sonunda hegemonyanın anlatısını da parçalayacak sahici bir mücadele hattı sunuyor. Çünkü Boetie’nin 16. yüzyılda hatırlattığı “kölelik etmemeye karar verdiğiniz an özgürsünüz demektir.” ilkesi hala geçerliliğini koruyor.
Kaynakça
Tod May – Şiddetsiz Direniş
Étienne de la Boétie – Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev
Hocam kaleminize sağlık… Sadra şifa olacak bir yazı olmuş gerçekten, emeğinize sağlık. Yazılarınızdan istifade ediyor, bir sonraki yazınızı heyecanla bekliyorum. Selametle kalın insallah..