Köşe Yazıları
Ne Darbe Ne Demokrasi! – Faruk Yeşil
Her yıl 15 Temmuz geldiğinde Türkiye yeniden aynı tartışmaların içine çekiliyor. Bir taraf “demokrasi destanı” diyor, diğer taraf darbenin karanlık yönlerini tartışıyor. Herkes kendi siyasal pozisyonunu güçlendirecek cümleler kuruyor fakat bütün bu gürültünün içinde asıl sorulması gereken soru çoğu zaman unutuluyor.
Bir Müslüman bu hadiseye hangi ilkeler üzerinden bakmalıdır?
Müslüman, olayları sloganlarla değil, vahyin ölçüleriyle değerlendirir.
Onun terazisi iktidarlar değildir; hakikattir.
Onun safı partiler değildir; adalettir.
Onun yönü kalabalıklar değildir; Allah’ın rızasıdır.
Tam da bu sebeple Müslüman, 15 Temmuz’a bakarken önce şunu söylemek zorundadır:
Biz ne darbelerin ne de demokrasinin kutsanmasının tarafıyız.
Çünkü bizim davamız, iktidar biçimlerinden daha büyük; insanlığın yeniden Allah’ın hükmüyle buluşması davasıdır.
Bugün dünyanın ihtiyacı, darbe ile demokrasi arasında tercih yapmak değildir. Dünyanın ihtiyacı, zulmün bütün biçimlerini reddeden yeni bir ahlâkî ve tevhîdî teklifin yeniden ayağa kalkmasıdır.
DARBE NEDİR?
Darbe, silahlı bir grubun zor kullanarak iktidarı ele geçirmesidir.
Bunun meşruiyeti yoktur.
Zorbalık, hangi üniformayı giyerse giysin zulümdür.
Tankın gölgesinde kurulan hiçbir düzen adalet getirmez.
Kur’an, zalimliği yöntemine göre ayırmaz.
Bir zulüm, asker eliyle yapılınca zulüm olduğu gibi sivil eliyle yapılınca da zulümdür.
Üniforma zulmü meşrulaştırmadığı gibi sandık da meşrulaştırmaz.
Müslüman darbeye karşıdır çünkü Allah yeryüzünde fesadı sevmez.
İnsanların iradesini silahla teslim almak, Allah’ın kullarını başka kulların tahakkümüne sokmaktır.
Bu yönüyle darbe, yalnızca anayasal bir suç değil; aynı zamanda ahlâkî ve tevhidî bir sapmadır.
PEKİ, DEMOKRASİ NEDİR?
Burada Müslümanın cesur olması gerekir.
Modern çağ, demokrasiyi sorgulanamaz bir kutsala dönüştürmüştür.
Demokrasi, halkın kendi kendisini yönetmesi iddiasıdır.
Egemenliğin millete ait olduğunu söyler.
İslam’ın temel iddiası ise farklıdır.
Egemenlik Allah’ındır.
Hüküm yalnızca O’nundur.
Müslüman için yasa koyma yetkisi insanların keyfine bırakılamaz.
Çoğunluk, haramı helal yapamaz.
Kalabalıklar hakkı belirleyemez.
Sandık, vahyin yerine geçemez.
Tam da burada büyük bir zihinsel problem ortaya çıkmaktadır.
Darbeyi reddeden birçok Müslüman, farkında olmadan demokrasiyi kutsamaya başlamaktadır.
Oysa tevhid, iki yanlış arasında tercih yapmak değildir.
Tevhid, yanlışın her türünü reddedebilmektir.
Bir Müslüman ne tankı alkışlar ne de sandığı ilahlaştırır.
Modern siyaset Müslümanlara sürekli iki seçenek sunuyor.
Ya darbeyi ya demokrasiyi savun!
Ya şu bloğun içinde ol ya bu bloğun içinde!
Ya Doğunun safına geç ya Batı’nın!
Ya NATO ya başka bir güç!
Sanki hakikat bunlardan birinin içindeymiş gibi…
Oysa Kur’an’ın inşa ettiği şahsiyet, bu ikilemleri reddeder.
Bütün bu durumlarda Müslüman, üçüncü bir söz söylemek zorundadır.
Biz Allah’ın şahitleriyiz.
Biz hiçbir beşerî ideolojinin muhafızı değiliz.
Ne liberalizmin…
Ne milliyetçiliğin…
Ne darbelerin...
Ne demokrasinin…
Biz yalnızca adaletin şahitleriyiz!
ASIL SORU “KİM KAZANDI?” DEĞİL, “İNSANLIK NE KAYBETTİ?”
15 Temmuz üzerine yıllardır şu sorular soruluyor:
Kim kazandı?
Kim plânladı?
Kim destekledi?
Kim ihanet etti?
Fakat Müslümanın sorusu başka olmalıdır.
Bu süreçte ümmet ne kazandı?
İnsanlık ne kazandı?
Mazlumlar ne kazandı?
Filistin ne kazandı?
Gazze ne kazandı?
Doğu Türkistan ne kazandı?
Sudan ne kazandı?
Yemen ne kazandı?
Suriye ne kazandı?
Lübnan ne kazandı?
İran ne kazandı?
Yoksul halkımız ne kazandı?
Özgürlükler ne kazandı?
Eğer bütün siyasi zaferlerin sonunda mazlumlar hâlâ yalnızsa hâlâ zulme uğruyorsa ve biz susuyorsak…
İnsanlık hâlâ sömürülüyorsa…
Silah şirketleri daha fazla büyüyorsa…
Kapitalizm daha da güçleniyorsa…
O zaman ortada kutlanacak bir şey yoktur!
Değil mi ki İslam’ın ölçüsü iktidarın kimde olduğu değil;
adaletin kim için gerçekleştiğidir!
Bugün birçok Müslüman enerjisini sürekli siyasal kamplaşmalarda tüketmektedir.
Kim iktidarda?
Kim muhalefette?
Kim kazandı?
Kim kaybetti?
Kim kime destek verdi?
Bütün bunlar, Müslümanın aslî vazifesini görünmez hâle getiriyor.
Allah Resûlü insanları demokrasiye çağırmadı.
Darbeye de çağırmadı.
İnsanları Allah’a çağırdı.
Toplum inşa etti.
İnsan yetiştirdi.
Ahlâk kurdu.
Adalet tesis etti.
Yetim korudu.
Köle özgürleştirdi.
Kadını insan yerine koydu.
Faizi kaldırdı.
Sömürüyü reddetti.
İnsanı yeniden inşa etti.
Çünkü sistemler, insan düzelmeden düzelmez!
MÜSLÜMANIN ASIL SORUMLULUĞU
Bugün bizim meselemiz hangi sistemin kazanacağı değildir.
Bizim meselemiz hangi insanın ortaya çıkacağıdır.
Kur’an’ın istediği insan;
emanete sadık,
adaleti ayakta tutan,
zulme yaklaşmayan,
güce tapmayan,
çıkar için eğilmeyen,
Allah’tan başkasına kulluk etmeyen insandır.
Böyle insanlar yetişmeden hangi anayasa yazılırsa yazılsın sonuç değişmeyecektir.
Yozlaşmış insanlar sağlam sistem kuramaz.
Kur’an; önce insanı değiştirir, sonra toplumu, sonra düzeni!
Modern siyaset ise tam tersini yapar.
Önce sistemi değiştirir.
İnsanı ihmal eder.
Sonra aynı zulüm, farklı isimlerle yeniden üretilir.
MÜSLÜMAN, İNSANLIĞA NE SÖYLEMELİ?
Belki de artık en önemli soru budur.
Müslüman, sürekli şu tartışmaların peşinden mi gidecek?
Darbe mi?
Demokrasi mi?
Sağ mı?
Sol mu?
Liberalizm mi?
Milliyetçilik mi?
Yoksa insanlığa yeni bir teklif mi sunacak?
Bugün dünya büyük bir ahlâkî çöküş yaşamaktadır.
Batı, özgürlüğü kaybetmiştir.
Doğu, adaleti kaybetmiştir.
Kapitalizm merhameti öldürmüştür.
Milliyetçilik insanı parçalamıştır.
Sekülerizm anlamı tüketmiştir.
Teknoloji büyümüş,
vicdan küçülmüştür!
İşte tam burada Müslümanın söyleyeceği söz vardır.
Biz, insanı yalnız bırakmayan bir sistem teklif ediyoruz.
Serveti değil emaneti merkeze alan bir düzen teklif ediyoruz.
Çıkarı değil kardeşliği merkeze alan bir toplum teklif ediyoruz.
Irkı değil takvayı üstün gören bir anlayış teklif ediyoruz.
Gücü değil, hakkı önceleyen bir siyaset teklif ediyoruz.
İnsanlığın ihtiyacı tam da budur.
ÜÇÜNCÜ YOL DEĞİL, ASIL YOL!
Bazıları bunu “üçüncü yol” olarak görebilir.
Oysa bu yeni bir yol değildir.
Bu, peygamberlerin yoludur.
Hz. İbrahim, Nemrut’un tarafı olmadı ama karşı cephedeki başka zalimin de tarafı olmadı.
Hz. Musa Firavun’un düzenini reddetti, yerine başka bir firavun üretmedi.
Hz. Muhammed, Mekke aristokrasisinin sistemini de reddetti.
Roma’nın ve Sâsânî’nin medeniyetini de model almadı.
O, vahyin inşa ettiği yeni bir toplum kurdu.
İşte Müslümanın bugün yeniden hatırlaması gereken budur.
Biz mevcut düzenlerden daha iyi bir versiyon üretmek için gönderilmedik.
Biz insanlığı Allah’ın adaletine davet etmek için gönderildik.
Sonuç: Müslüman Taraf Değil, Şahit Olmalıdır
15 Temmuz üzerinden yıllardır taraflar konuşuyor.
Siyaset konuşuyor.
Medya konuşuyor.
İktidar konuşuyor.
Muhalefet konuşuyor.
Gelin görün ki Müslümanın sesi çoğu zaman duyulmuyor.
Oysa bizim söylememiz gereken cümle çok nettir:
Biz darbeye razı olmayız çünkü zulmü reddederiz.
Biz demokrasiyi de mutlaklaştırmayız çünkü egemenliği Allah’a ait biliriz.
Biz gücün değil, Hakkın yanındayız.
Biz sandığın değil, adaletin peşindeyiz.
Biz tankların gölgesinde de yürümeyiz, kalabalıkların alkışına da teslim olmayız.
Çünkü bizim yürüdüğümüz yol, peygamberlerin yoludur.
Artık Müslüman, kendisini iki yanlış arasında tercih yapmaya zorlayan bütün siyasal denklemleri aşmalıdır!
İnsanlık, bize rağmen unuttuğu hakikati yeniden hatırlatmamızı bekliyor.
Bizim görevimiz, hangi iktidarın kazanacağını tartışmak değil; hangi insanın ayağa kalkacağını göstermektir.
Yeryüzünün gerçek ihtiyacı; yeni bir iktidar değil, yeni bir vicdandır.
İşte o vicdan ne tankın namlusunda ne de sandığın içinde doğar!
O vicdan, yalnızca Allah’a teslim olmuş kalplerde filizlenir.
İşte Müslümanın sözü de iddiası da insanlığa vaadi de burada başlar.
İslam’ın izzetini yeniden kuşanmak için yürüyenlere,
Müslümanların selametini kendi çıkarlarının önünde tutanlara,
tevhidi hayatın merkezine yerleştirenlere,
adaleti hiçbir güce feda etmeyenlere,
ahlâkı siyasetin ve menfaatin üzerinde tutanlara,
yeryüzünde Allah’ın şahitleri olarak daha adil, daha merhametli ve daha onurlu bir dünya inşa etmek için gayret edenlere selam olsun!
Bugün 29 Ağustos, Seyyid Kutub’un şehadetinin yıl dönümü. 1966’da asılarak idam edilmesiyle birlikte Mısır’dan başlayarak dünyanın her köşesindeki İslamî hareketleri etkileyen Kutub, çağının dayattığı hegemonyaya karşı mücadele etti. Yeniden Kur’an’a dönüş ve Kur’an Nesli’nin doğuşu düşüncesinin Müslümanların zihninde yalnızca fikirleriyle ya da şehadetiyle değil; coşkulu inancı ve bitmeyen umuduyla da karşılık bulmasını sağladı.
Seyyid Kutub’un tefsirinde ve kitaplarında modernitenin (modern cahiliyenin) dayattıkları karşısında umutsuz bir karamsarlığın içinde olmadığını görüyoruz. O, hegemonyanın insanı takatsiz bırakan en büyük silahı “umutsuzluk” karşısında başka bir dünyanın mümkün olduğu inancına sıkı sıkıya bağlıdır.
Yazmanın ve eylemenin ötesinde ‘umut etme’nin bu yüzyıldaki örnekliğini sunan Kutub’u farklı kılan bir diğer nokta, cahiliyenin modern biçimini yok saymadan anlama gayreti gütmesi ve onunla yüzleşme cüreti göstermiş olmasıydı.
Her dönemin ve her coğrafyanın kendine özgü bir cahiliyesi olduğunu biliyordu Kutub. Cahiliyenin yalnızca geçmişte kalmış tarihsel bir dönem olmadığını, her çağın kendi cahiliyesini üretebileceğini görmüştü. Yoldaki İşaretler’de “İşte burası yolların ayrım noktası, yürünecek yolun başlangıcı” derken kastettiği ayrım işte bu yüzyılın cahiliyesiydi.
Cahiliyenin anlam alanını bütün hayata yayılacak biçimde bu denli genişletmek ilk bakışta umutsuzluk üretmek gibi görünebilir. Oysa Kutub açısından bunun tam tersi söz konusudur: Umudu yeniden kazanmanın ilk şartı, mevcut gerçeklikle yüzleşme cesaretidir. Kutub, “İslam’dan evvelki cahiliyenin aynısı hatta daha koyusu içinde bulunuyoruz!” derken düşünceden pratiğe bütün bir modern yaşamı kasteder. Ona göre “cahiliye toplumu pratiği” olarak yorumladığı bu durum anlaşılamadan ve “yol ayrımı”na girmeden vahye yönelmek mümkün olamaz. Cahiliye pratiği aşıldığında ise İslamî hareketi prangalayan tüm söylemler çözülür ve kaybedilen hafıza (Kur’an) ve hareket (Nebevî yöntem) yeniden kazanılmış olur. Kutub’un cahiliye teşhisini bu yüzden karamsar bir dünya okuması değil, umudu mümkün kılacak bir tespit olarak düşünmeli.
Belki de bu nedenle Seyyid Kutub’un söylemindeki itiraz Mısır’dan çıkıp dünyanın dört bir yanında yankı bulabildi. Kutub’un modern döneme ilişkin eleştirilerinin merkezinde bu sistemin -postmodern eleştirilerde de olduğu gibi- bütüncül bir kuşatmayı dayatıyor olduğudur. Bu kuşatma, modern öncesi dönemin ele geçiren, süpürücü ama yüzeysel denetimlerinin ötesine taşarak bireyi ve toplumu yeniden inşa etme durumunu yani zihinsel kolonizasyonu da içeriyor. Kutub’a göre çok katmanlı, simbiyotik bir ilişki biçimiyle birbirine mecburiyet derecesinde bağımlı olan böylesi bir sisteme karşı tek bir mevziden veya tek bir açıdan yürütülecek mücadele etkisiz kalacaktı.
Kutub’un cahiliye kavramıyla işaret ettiği bu çok katmanlı tahakküm biçimini, modern dünyanın işleyişi açısından Kojin Karatani’nin “sermaye-ulus-devlet” tanımı üzerinden daha anlaşılır kılabiliriz. Karatani, modern dünyanın (cahiliyenin) çok boyutlu ve çok katmanlı yapısına karşı mücadele stratejisini özetlerken şöyle ifade eder: “Demek ki sermayeye karşı girişilecek her eylem, devleti ve ulusu da karşısına almalıdır. Kapitalist ulus-devlet, oluşturduğu bu üçlü yapı nedeniyle sarsılmazdır. İçlerinden birini reddederseniz, diğer ikisinin gücü sizi sonunda yine bu iç içe geçmiş üçlüye çekecektir!” Marksist Karatani ile müslüman Seyyid Kutub’un düşüncelerinin örtüştüğü nokta, karşı karşıya oldukları sistemin genotipidir.
Karatani’nin tasvir ettiği bu “Sermaye-Ulus-Devlet” yapısı, Borromeo Düğümü gibi birbiriyle sürekli ilişkili bir halkalar bütünü olarak düşünülmeli. Modern sistemde devlet, şiddet ve yasa tekelini; sermaye, maddî tahakkümü; ulus ise meşruiyetin yayıldığı ve kitleleri sisteme bağlayan kolektif duyguyu temsil eder. Bu nedenle sadece sermayeyle mücadeleye yoğunlaşıldığında sermayeyi doğuran devlet aklı korunur, toplumsal yozlaşma görmezden gelinir. Yalnızca devlete itiraz etmek ise çoğu kez sermaye ve ulus kimlik lehine popülizmi onaylayan politik bir yozlaşmayla sonuçlanır.
İşte bu üçlünün birbiriyle olan simbiyotik etkileşimini gözetmeyen ve kapsayıcı bir itiraz geliştirmekten kaçınan her mücadele, eninde sonunda dönüştürülür, devşirilir ve eleştirdiği sistemin bir parçasına dönüşerek yeni bir tâğut hâline gelir. Seyyid Kutub, bu devşirilme tehlikesinin ancak bütüncül bir “cahiliye” teşhisiyle aşılabileceğini görmüştü. Bu yüzden o, cahiliye kavramı için lafızcı ve nostaljik bir okumayla yetinmedi. Kutub, cahiliyeyi geçmişe ait soyut ve sadece itikadî bir sapma olarak görmek yerine onu, itikadî düzlemden başlayarak ekonomiye, siyasete ve toplumsal kimliğe yani hayatın her alanına sızan bir “var olma durumu” olarak anladı. Cahiliyeyi tanımlama biçimi Seyyid Kutub’un önerilerini de netleştirdi. O; bâtıl ulus kimliğinin karşısına ümmet bilincini, sermaye tekeline etkin bir dayanışmayı ve egemenlerin tâğutî hegemonyası karşısına ise yalnızca vahye boyun eğen bir Kur’an Nesli’ni koyarak bu üçlü düğümü parçalamayı düşündü.
Seyyid Kutub’un “cahiliye toplumu” dediği aslında Karatani’nin kavramsallaştırmasındaki “sermaye-ulus-devlet” ya da postmodern eleştirilerdeki “modern devlet”tir. Modern dönemin devletini eski/klasikten ayıran ise bütün ara-kurumları felce uğratacak biçimde ulus ve sermayenin devletle koşulsuz paydaşlığıdır. Bu, devletin ayrışıp mutlak egemen rolüyle yüceleştiği panoptikon durumundan da çıktığı anlamına geliyor. Ulus (modern devletin tebaası), devlet ve sermaye artık suç ortağı: Kendinden olmayanı beraberce izledikleri ve hegemonyayı birlikte dayattıkları böylece yeniden ürettikleri bir sinoptikon durumu…
İşte Seyyid Kutub’un cahiliyesi de bir anlamda ulus (modern devletin tebaası), devlet ve sermayenin suç ortağına dönüştüğü yapıyı ifade ediyor. Hegemonya, sisteme dâhil olanların rızasıyla birlikte dayatılırken bu suç ortaklığı, Boétie’nin yüzyıllar önce Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev’de işaret ettiği durumun çok daha sistematik bir hâlini ifade ediyor: (Artık) kitleler zorla zincire vurulmamıştır; kendi esaretlerinin gardiyanlığını yapmakta, boyunduruklarını kendi rızalarıyla yeniden üretirler. Kutub’un cahiliye eleştirisi, tam da kitleleri bu “gönüllü kulluktan” ve günah ortaklığından ayrılmaya çağıran “radikal” bir uyanış hamlesini ifade eder.
Karatani’nin “ulus-devlet-sermaye” birleşimi, gücün yalnızca yukarıdan aşağıya işleyen klasik biçimiyle açıklanamayacağını da gösteriyor. Güç, bu üç yapının iç içe geçmesiyle/birbirini beslemesiyle doğrusal niteliğini kaybederek toplumun kılcal damarlarına kadar yayılır. Foucault’nun “iktidarın mikrofiziği” olarak tarif ettiği şey de tam burada anlam kazanır. Seyyid Kutub’un ‘cahiliye’ye yüklediği anlam da büyük ölçüde burada anlaşılır hâle geliyor. İlk bakışta tekfirci bir reddetme kolaycılığı olarak görülen cahiliye tanımı, tam aksine epistemolojik bir kopuş ve modern dönemin aldığı yeni biçime yönelik isabetli bir itiraza dönüşmüş oluyor.
Yeni (modern) ile eski (klasik) arasındaki ayrımın her zaman çok kesin olamayacağı bir gerçek ancak hegemonyayı tarif için geriye dönüp göz attığımızda belirgin bir “aşırılaşma” durumu içinde olduğumuzu görüyoruz. Yani devlet, onu tahkim eden sosyal sözleşme ve bunun bir parçası olan toplum, tarih boyunca her zaman vardı ancak ontolojik bir teslimiyeti de içerecek şekilde kapsamının genişlemesine yeni tanık oluyoruz.
Bunun açık bir örneğini 17. yüzyılda Hobbes’un kaleme aldığı Leviathan’da bulabiliriz. Hobbes, “ölümlü bir tanrı” olarak söz ettiği devletin ilahî yasalara boyun eğmesi gerektiğini düşünür. Öte yandan devlete mutlak itaatin de şart olduğunu yazar: “Devletin buyurduğu her şeyde devlete itaat etmemiz, Tanrı’nın da yasası olan doğa yasalarındandır ama buyurduklarına bir de inanmamız gerekmez.”
Modern dönemde aşılan o iki sınır, Hobbes’un bu tanımında saklı: Birincisi, modern devlet artık herhangi bir aşkın/ilahî yasaya boyun eğme mecburiyeti hissetmiyor. Schmitt’in Politik Teoloji tezinde belirttiği gibi; modern devlet kuramının tüm kavramları aslında sekülerleşmiş teolojik kavramlardır. Yani devlet, ilahi olanın vasıflarını (mutlak egemenlik, yasa koyuculuk) çalarak kendini ‘yeryüzü tanrısı’ ilan etmiştir. İkincisi ve daha tehlikelisi ise bizden, salt bedensel bir itaatle yetinmeyip ürettiği bu yeni düzene bir de iman etmemizi, onu zihnen içselleştirmemizi de bekler.
Seyyid Kutub’un cahiliye kavramını zihinlerde neden adeta ‘dirilttiğini’ ve lafızcı bir okumayla niye yetinmediğini böylece daha iyi anlıyoruz. O, cahiliyeden kopmadan ve bütünlüklü bir perspektife kavuşmadan mücadelenin anlamlı olmayacağını biliyordu. Yoldaki İşaretler’in girişinde okuyucusuna, Hz. Peygamber’in mücadelesinde neden ulus kimliğini, sınıf çatışmasını veya bürokratik kadrolaşmayı tercih etmediğini tam da bu bağlam üzerinden anlatır. Dönemin iktidarını devirmek için kullanılacak bu tür pragmatist yöntemler, günün sonunda bir zalimi (tâğutu) tasfiye etse bile yerine sınıf, ulus ya da devlet kılığında yeni bir tâğut ihdas edecektir.
Seyyid Kutub’un Kur’an’a dönüş ve Nebevî yöntem olarak tarif ettiği şey de budur: mesele iktidarın el değiştirmesi değil; hegemonyayı sermayeden, devletten ve yozlaşmış toplumdan ayırmadan cahiliyenin tüm katmanlarına karşı topyekûn direnmek ve yeni bir varoluşun mümkün olduğuna inanmak.
Şehid’in sözleriyle bitirelim:
“İslamî diriliş hareketi nasıl başlayacaktır? Öncelikle bu işe bütün benliği ile karar vermiş ve bu yola baş koymuş bir öncü toplulukla… Yeryüzünün tümünde zorbalığını bütün şiddeti ile uygulayan cahiliye egemenliğine son vermeye kararlı bir toplulukla… Yeryüzünü kuşatan bu cahiliyeden zihnen ve kalben uzak durmaya çalışırken, öte taraftan belirli bir biçimde onunla ilişkide olmayı savsaklamayan bir toplulukla…”
