Köşe Yazıları
Çaylak Hokkabaz
Müvekkilim 2005 yılında, henüz 19 yaşındayken İstanbul Fatih Camii önünde basın açıklamasına katıldığı ve çantasında basın açıklamasına davet kartları bulunduğu gerekçesiyle gözaltına alınmış, tutuklanmış ve 2 yıl 6 ay hapis ve 3.666 TL adli para cezasına çarptırılmıştı.
Neden mi?
Çünkü üyesi olduğu Hizb-ut Tahrir, Yargıtay tarafından terör örgütü olarak kabul edilmişti. Dolaysıyla müvekkilim de terör örgütü üyesi olup çıkmıştı.
Peki, Hizb-ut Tahrir Gerçekte Nedir?
1953 yılında Filistin’de kurulmuş, İslam’ı hayata hakim kılmayı amaçlayan ve 40’dan fazla ülkede faaliyet yürüten bir siyasi parti. Seçimlere girmiyor ve toplumu ikna ederek değiştirmeyi hedefliyor. Tüzüğünde açıkça beyan edildiği, sözcülerinin de her vesileyle dile getirdiği üzere Hizb-ut Tahrir cebir ve şiddeti dışlamıştır. Geride kalan 70 yılda söz konusu partinin herhangi bir şiddet eylemi içinde olduğuna dair bir emare bulunmamaktadır.
Müvekkilin tutuklandığı 2005 yılında ben hukuk fakültesinde öğrenciydim. Henüz Hizb-ut Tahrir üyesi de değildim. Nasipse bu yazıdan sonra olacağım! Daha önce de KHK’lıların haklarını savunmuş ve fetöcü, Ömer Faruk Gergerlioğlu’nun haklarını savunmuş ve pkklı, Sivas Davası mağdurlarının haklarını savunmuş ve gerici, hatta bir ara, kaşla göz arası, sorosçu olmuştum. Liste uzar… Türkiye’de insan hakları mücadelesi veren biriyseniz her an her şey olabilirsiniz. Zira burada her şey inanılmaz “ucuz”dur! Akşam 18 lira olan doların sabahına 11 lira olması gibi, ikindi vakti kahramanken yatsıya vatan haini çıkabilirsiniz. Komedi, garabet ve saçmalıktan mürekkep acayip bir bulamaç. Nevi şahsına münhasır, akıl sır ermez bir melezlik diyelim buna biz.
Müvekkil, 12 yıl sonra, aynı “suçtan” ötürü, infazının kalan kısmı için yeniden cezaevine gönderildiğinde, çoktan Hizb-ut Tahrir’den ayrılmış, evlenmiş, iş ve çoluk çocuk sahibi olmuştu.
Kendisine, “Adil Yargılanma Hakkı” ihlali sebebiyle Anayasa Mahkemesi’ne müracaatı önerdim. Bireysel başvurumuz sonucu, mahkeme, “gerekçeli karar hakkı”nın ihlal edildiğinden bahisle yeniden yargılama kararı verdi.
Yargılama başladı. İstanbul … Ağır Ceza Mahkemesi’nde görülen ikinci celsede iddia makamı esas hakkındaki mütalaasını sundu.
Ve Yargıtay’ın bu davalar için verdiği “akıl almaz” içtihat yıllar sonra benzer cümlelerle mütalaa adı altında karşımıza çıkmış oldu. (Dikkatinizi çekmek için iki cümleyi koyu hale getirdim.)
“Her ne kadar sanıklar tarafından örgütün bugüne kadar herhangi bir şiddet içeren eylemi icra etmediği ve benimsemediği, bu nedenle 3713 sayılı kanundaki terör örgütü için aranan kanuni unsurların oluşmadığı savunulmuş ise de; 3713 sayılı kanunun 1. maddesindeki terör tanımında belirtilen ve Anayasa’nın 1, 2, ve 3. maddesinde düzenlenen değerlerin değiştirilemez niteliği Anayasanın 4. maddesi ile teminat altına alınmıştır. Seçilmiş iktidarlar tarafından dahi değiştirilmesi mümkün olmayan bu değerlerin kökleri dışarıya dayanan bu örgüt tarafından cebir ve şiddet kullanmadan değiştirilebilmesi mümkün değildir. Dolayısıyla ülkemizde bugüne kadar şiddet içeren bir eylemlerinin olmamasının örgütün insan ve silah araç gereci bakımından elverişliliği dikkate alındığında bu eylemlerin olmayacağı anlamına gelmemektedir. Ayrıca Anayasanın 14. maddesi gereğince hak ve hürriyetlerin hiçbirinin devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamayacağından, suça elverişli, uluslararası bir örgütsel yapı içerisinde bulunularak yürütülen faaliyetlerin din ve vicdan hürriyeti, düşünce ve kanaat hürriyeti veya düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti kapsamında değerlendirilmesi de mümkün değildir.”
3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 1. Maddesi “terör tanımı” yapmaktadır. Bir eylemin terör tanımına girmesi için ilk şart girişte ifadesini bulmakta: “Terör; cebir ve şiddet kullanarak; baskı, korkutma, yıldırma, sindirme veya tehdit yöntemlerinden biriyle…”
Niyet okuyan, geleceği yargılamaya kalkan ve ardından oturup geleceği “mahkum” eden bu “aklı” yargılamak ve mahkum etmek için hukukçu olmaya gerek yok. Azcık akıl mantık sahibi olmak yeterli. Size gelip gelmeyeceği belirsiz bir gelecekte olup olmayacağı belirsiz eylemleri şimdiden yargılama yetkisini kim, neye göre verdi? (“Hani biz marjinaldik?”)
Soru şu: Bu, bir savcı aklı mı, üst derece mahkemesi aklı mı? Hayır. Bu, düpedüz devlet aklı.
“Hukuk’u çiğneyecek ve üzerinde tepineceğim, bunu nasıl yapabilirim? İyi kötü bir gerekçe bulmak (uydurmak) lazım. (Gerekçeli Karar Hakkı ihlal edilmişti.) O halde, uyduruk bir gerekçenin önüne arkasına vatan millet devlet gibi kutsallardan yığınak yapalım… Terörle mücadele gerekçesini de sos olarak üzerine sıkalım… Üzerine biraz da “dış minnak” serptik mi, mahkeme kararımız hazııır!”
Yersen! Türkiye’de hukuk, helvadan puttur, demiştik. Egemenler acıkınca onu afiyetle yerler.
Bu kısacık pasaj Türk devletinin, belki dahası, modern devletin ruhunu olduğu gibi yansıtmıyor mu?
İnsanoğlu, kendi aklını ilah edinmeye görsün, daha dün seçtiği insanlar tarafından yapılan fani yasaları “seçilmiş iktidarlar tarafından dahi değiştirilmesi mümkün olmayan” şeyler olarak görüp kutsallaştırır. Din dışı kutsallardan geçilmez oldu.
Karşımızda, bizi büyülemeye çalışan, lakin çaylaklığı neticesi işi yüzüne gözüne bulaştırmış bir “hokkabaz” var. Cem Yılmaz çok komikti, bu hiç komik değil.
Protestolar o denli büyüdü ki bölgenin satışını yapan iktidar açıklama yapmak zorunda kaldı. Bölgeyi siyonist elitlere teslim eden Arnavutluk Başkanı Edi Rama, konuşmasında protestoları itibarsızlaştırma yoluna gitti. Oysa defalarca görüldüğü gibi kitleselleşme eğilimindeki sokak hareketleri iktidar tarafından küçümsendiğinde daha da büyüyor. Şiddet kullanıldığında ise uzun vadede elitleri koltuklarından edecek bir “kan davası”nın temelleri atılıyor. Türkiye’de “Gezi olayları”, ABD’de “Occupy hareketi”, Mısır’daki Tahrir Meydanı’nda yükselen öfkeli eylemler aynı biçimde başladı, iktidarların itibarsızlaştırmaya dönük her müdahalesiyle kitleselleşti. Ezici şiddet ise direnişin ortak hafızasına dönüştü. 1961’de Cezayir’de bağımsızlık mücadelesi sürerken direnişi alevlendiren ve Avrupa’ya taşıyan Fransızların meşhur “Paris katliamı” oldu. Mısır’da Rabia Meydanı’nda göğsünden vurularak katledilen 17 yaşındaki Esma Biltac’den Suriye’de Hamza Ali el-Hatib’e kadar devletin kullandığı kahredici şiddet kalabalıkları tamamen dağıtamadı, kimseyi ilelebet susturamadı.
Arnavutluk’ta ABD Başkanı’nın kızı ve damadına yönelik doğrudan bir eylem pek alışıldık değil. Sırpların Kosova müdahalesi sırasında NATO ve ABD’nin Arnavutlar lehine devreye girmesiyle pekişen ve bugüne dek olumlu seyreden ilişkiler, bu eylemi çok daha sıra dışı kılıyor. Belki de Trump’ın kızı ve damadı, Arnavut toplumunun ABD’ye duyduğu bu tarihsel sempatiye güvendikleri için açıklamalarında böylesine pervasızdı. Fakat beklenen olmadı, Arnavut toplumunda büyük bir tepki yükseldi. Üstelik tepkileri karikatürize etmeye çalışan Edi Rama’nın “göstericiler benim çocuk yediğimi de açıklarlar” şeklindeki Epstein göndermesi de ikna edici bulunmadı.
Arnavutların Epstein ve ABD elitlerine yönelik nefretle gelişen tepkileri belliki bunlarla sınırlı da değil. Protestoların giderek anti-siyonist bir biçime bürünmesinin arkasında Gazze ile görünür olan emperyalizmin ve sermayenin küstahlığı da yatıyor. İsrail’in stadyumda, seyirci önünde hazırlık maçı yapabildiği nadir ülkelerden biri olan Arnavutluk’ta müsabaka günü olanlar bunu doğruluyor. Öyle ki seyirciler İsrail Milli Marşı’nı ıslıklamakla kalmadı; İsrailli oyuncuların anlatımına göre Arnavut futbolcular da maç boyunca rakiplerine son derece sert davranarak hakaretler savurdu.
Balkanlar’ın İtiraz Karnesi
Halk hareketleri marjinal görüntüden sıyrılıp göz ardı edilemeyecek bir kamusallık kazandığında, sürecin nasıl ilerleyeceği ve nerede sonuçlanacağı çoğu zaman belirsizdir. Estonya’nın bağımsızlık mücadelesini “Şiddetsiz Direniş” kitabında anlatan Todd May bir göstericinin dilinden bu belirsizliği şöyle özetler: “Başta mesele sadece şarkı söylemekti, sonra aniden bundan fazlasını söylemek oldu, demek istediğimi anlıyor musun…”
Balkanlar, sivil hareketlenmeler açısından son derece zengin örneklerle dolu. Üstelik bu eylemler hükümet deviren, bakanları istifaya zorlayan, özelleştirme durduran hayli önemli bir başarı karnesine de sahip. Bulgaristan’da 2011’den 2025’e kadar düzenlenen eylemler Bulgar oligarklarına karşı önemli kazanımlar sağladı. Gücü tekelleştiren Borisov halk hareketleriyle koltuğunu kaybetti.
Yunanistan’da Şubat 2023’te gerçekleşen tren kazasında 57 kişinin hayatını kaybetmesi yüz binleri harekete geçirdi. Sonunda Ulaştırma Bakanı istifasını sunmak zorunda kalırken “şeffaflık, liyakat ve adalet” talebi Yunan sivil toplumunda kalıcı bir fay hattı yarattı.
Sırbistan’da muhalefet liderlerine yapılan baskıların fiziksel şiddete kadar varması Sırp tarihinin en kitlesel gösterilerinden birine yol açtı. Sırbistan Başkanı değişmedi ama ilk kez Sırp seçimleri muhalefet tarafından bu denli geniş biçimde boykot edildi. Yine Sırbistan’da bu kez 2022’de çok uluslu Rio Tinto şirketinin Jadar Vadisi’nde açmayı planladığı devasa lityum madenine karşı toplumsal muhalefet sokakları doldurdu. Sonuçta iktidar ilgili yasal düzenlemeleri geri çektiği gibi Rio Tinto’nun lisanslarını da iptal etmek durumunda kaldı.
İktidarların Savunma Hattı ve “Kamu Düzeni” Söylemi
Elbette eylemlere ilişkin eleştiriler de olmadı değil. Sokak isyanlarına dönüşen, krizler doğuran her eyleme ilişkin iktidarın temel itiraz, öncelikle “kamu düzenini bozmak”tı.
Sadece Balkanlarda değil dünyanın her yanında yükselen itirazlar sokak isyanlarına dönüşünce bu eylemlere yönelik temel eleştiri düzenin bozulması üzerine olmuştur. Örneğin Bulgaristan’daki eylemlerin bir temsil krizi yarattığı ve ülkeyi defalarca erken seçim sarmalına soktuğu ifade edildi. Yunanistan’dan Türkiye’ye kadar gerçekleşen her sivil eylemde kitleler iktidarlar tarafından “ikna edilemeyince” önce düzeni bozmakla suçlandılar ardından da küresel güçlerin kışkırtmalarıyla hareket ettikleri iddia edildi.
Arnavutluk’ta da yaşananlar farklı değil. Edi Rama’nın göstericilere karşı alaycı tavrı arttıkça muhalefet daha da tırmandı. Bir tarafta Rama’nın hitap ettiği, büyük çoğunluğu devlet memurlarından oluşan bir kitleye karşın öte yanda Arnavutluk’un farklı sınıfsal tabanlarından katılımla hızla gelişen aktif ve büyüyen bir eylemsellik var. Öyle ki yakın tarihte ABD’nin Kosova’da saha müttefiki olarak gördüğü UÇK da Rama’ya ve dolaylı olarak ABD elitlerini de karşılarına alarak sokaklara iniyor gibi görünüyor.
Sokağın Kırılganlığı ve Unutulmayan Travmalar
Yinede hızla alevlenen toplumsal hareketlerin bir “kampanya siyaseti” olduğunu unutmamak gerekir. Sokaktaki coşkunun motivasyonları zayıfladığında direnç düşerken eylemciler evlerine doğru geri çekilir. Türkiye’de Gezi olayları, Mısır’da 2013’te Mursi’nin bir askeri darbe ile devrilmesinin ardından yaşanan Rabia eylemleri bu açıdan iki önemli örnek.
Gezi, geniş ve farklı toplumsal kesimleri bir araya getiriyor gibi görünse de yine de kuşatıcılığı soru işaretiydi. Türkiye’de neoliberal politikalara, sermayenin sürekli artan rant alanlarına ve en önemlisi iktidarın devlet gücünü hesapsız kullanmak için diretmesine karşı önemli bir mevzi inşa edilebilirdi. Anadoluya yayılan, fiziksel merkezini kaybettiğinde bile dinamizmini koruyan hareketin temel sorunu itiraz çerçevesini yeterince iyi anlatamamasıydı. Hamaset, politik kutuplaşmalar ve sürekli hatırlatılan yakın tarihin travmaları da Gezi’nin anlaşılmasını zorlaştırdı. Yinede Gezi, Türkiye’de siyasetin de toplumsal hafızanın da bu coğrafyada örneğine az rastlanır merkeziyetsiz bir toplumsal mobilizasyon örneği oldu.
Bir diğer -başarısız örnek- Rabia protestoları ise 2013’te Mısır’da gerçekleşti. Mursi’nin devrilmesinin ardından çıkan kitlesel protestolar ordu tarafından şiddet kullanılarak bastırıldı. Üstelik şiddet sadece ordu eliyle uygulanmadı. Aynı zamanda “baltacılar” adı verilen paralı sokak çeteleri kullanıldı. Kitlesel baskı, sistematik işkence ve ölümlerin sembolüne dönüşen “Rabia Meydanı Katliamı” eylemler için bir dönüm noktası oldu. İhvan’ın açıklamasına göre iki binden fazla kişi darbeciler eliyle katledildi. Kayıpların bu denli artması kitlesel mobilizasyonu ve yeniden örgütlenmeyi zorlaştırdı.
Gezi ve Rabia’dan Arnavutluk eylemlerine kadar her kitlesel hareketlenmenin başarısı yada başarısızlığında kendine özgü gerekçeler var. Eylemler bazen muhalefetin kamusallaşamaması nedeniyle sönümlenirken bazen de ezici devlet şiddetinin süpürücülüğü karşısında tutunamadı. Ancak sonuçlanamayan eylemler unutulmadı. Bunun yerine hala toplumsal hafızada varlığını koruyor. Bir tür tamamlanamamış travma durumunun topluca yaşanması durumu gibi, unutulmuyor. Özellikle devreye işkence ve katliamlar girdiğinde toplumsal hafızada travma derinleşiyor, bir anlamda “kan davası”na dönüşüyor. Gücü, kahredici devlet şiddetiyle elde tutmanın imkansızlığını biliyoruz aslında. 16. yüzyılda yaşayan Boetie’nin dediği gibi “boyunduruğun tadı her yerde ve her iklimde acıdır.” Rıza imalini imkansız kılan kaba şiddet sahneye çıktığı anda iktidar ile halk kitleleri arasında muhakkak bir güven krizi yaratıyor.
Modern devlet bu gerçeği gördü.
Toplumsal kalkışmalarda bu nedenle artan sıklıkla şiddeti kullanmadan önce ikna etme, etkisizleştirme, aparatlaştırma yollarını deniyor. Bu stratejilerin tutmadığı durumlarda itibarsızlaştırma ve yıldırma seçeneklerini devreye alıyor. Bu açıdan Arnavutluk önemli bir örneğe dönüştü. Edi Rama önderliğinde Arnavutluk iktidarı, eylemcileri ikna etmeye, ikna edemediğinde itibarsızlaştırmaya çalışıyor. Bu stratejinin sonuçlarını anlamak için henüz erken ama görünen o ki iktidar giderek inandırıcılığını yitiriyor. Dolayısıyla eylemlerin bugün nasıl biçim alacağı ve sokaktaki motivasyonu nasıl koruyacağı konusu çok önemli.
Sistemin “Altını Oymak”
Todd May’in “Şiddetsiz Direniş” tezi bu aşamada anlamlı bir strateji olarak düşünülebilir. Küresel neoliberal yapıyla entegre modern devlet için rıza imali hala önemli bir meşruiyet kaynağı. Kolonyal dönemin saf şiddet içeren yönetme biçimlerinin zamanla tırmandırdığı nefret, güvensizlik ve iktidarı kemiren toplumsal muhalefet yerini iktidarın anlatısına gönülden sahip çıkan razı vatandaşlardan oluşan modern toplumlara bıraktı. Denetimi çok daha etkili ve derinlikli hale getiren bu toplumsallıktan hiçbir iktidar kolayca vazgeçmeyecektir.
Fakat yinede Todd May’in hatırlattığı şu gerçeği unutmamak gerekiyor: “Neoliberalizme arka çıkanlar çoğunlukla silahsız olsa da, neoliberal düzen, ezici bir polis ve ordu desteğine sahiptir.” Sürekli güç biriktiren, modern öncesi döneme göre toplumsal hayatın kılcal damarlarına kadar yayılan güvenlik politikalarıyla modern devletin şiddet aygıtıyla mücadele hiç kolay değil. Tod May, anlamlı bir öneri sunuyor: “Çevremizi saran ve hayatlarımıza nüfuz eden çok sayıdaki baskıcı kurum ve faaliyetleri nasıl alaşağı edeceğimizi sormak yerine, altlarını nasıl oymamız gerektiğini sormalıyız. Bunlara karşı, haysiyetin tanınmasına ve herkesin eşit olduğu varsayımına dayanan bir şekilde itaatsizliği nasıl besleyeceğimizi de sormalıyız” Modern dönemde “rıza imalini” imkansızlaştıracak bir “şahitlik eylemi” günün sonunda hegemonyanın anlatısını da parçalayacak sahici bir mücadele hattı sunuyor. Çünkü Boetie’nin 16. yüzyılda hatırlattığı “kölelik etmemeye karar verdiğiniz an özgürsünüz demektir.” ilkesi hala geçerliliğini koruyor.
Kaynakça
Tod May – Şiddetsiz Direniş
Étienne de la Boétie – Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev
