Köşe Yazıları
Batı Göğünde Beliren Tehdit-II: Palantir, Diyalog ve İnsan Ötesi Totaliter Savaş Tertipleri – Dilaver Demirağ
Palantir manifestosu denen ve her satırında medeniyetler savaşı kokusu burnunuza buram buram gelen, Trump denen embesilin her fırsatta dillendirip övündüğü savaş teknolojisi olgusunu teyit eden bu manifesto, transhümanist faşizmin zihin dünyasını yansıtıyor. Bu manifestoda Thiel‘in zihin kodlarını, bunun parmak izlerini görebiliyoruz. Rus hackerlar tarafından aşikâr hale getirilen ve Bilderberg’i andıran Diyalog adlı toplantılardan sızan konuşmalar ise hiç iç açıcı değil; orada da manifestoya hâkim olan zihnin izlerini görmek mümkün.
Thiel, “Silikon Vadisi”nin geri kalanının Donald Trump’ın ikinci başkanlık dönemiyle sağa kaymasından çok önce muhafazakâr siyasetin ön saflarında yer alıyordu. Trump’la neredeyse on yıldır yakın ilişkileri var, JD Vance’i başkan yardımcılığına taşımasıyla tanınıyor ve Cumhuriyetçilerin 2026 ara seçim kampanyalarını finanse ediyor. PayPal’ın kurucu ortağı olarak erken dönemde servet kazanan Thiel, ilk dış yatırımcısı olarak Facebook’a, yatırım şirketi Founders Fund aracılığıyla SpaceX, OpenAI ve daha birçok şirkete katkıda bulundu. Kurucu ortağı olduğu Palantir; Pentagon, ABD Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza Kuvvetleri (ICE) ve İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti için yazılım geliştirmek üzere milyarlarca dolarlık devlet sözleşmeleri kazandı. Şimdi her zamankinden fazla ilgi ve siyasî nüfuz sahibi olan bu milyarder, teolojiye katkılarından çok zekice siyaseti ve yatırımlarıyla tanınsa da Deccal hakkındaki mesajını yaymaya çalışıyor.
Thiel; Deccal’in, korkuları kullanarak iktidara geleceğini söylüyor. İklim değişikliği korkusunu işleyeceğini belirterek Greta Thunberg’i hedef gösteriyor. Anarko-kapitalizm olarak bilinen, piyasa hâkimiyetine dayanan ve devletin olmadığı bir siyasî modeli savunuyor. Ona göre bu ideali paylaşan sağcı liberal ya da kendi deyimiyle liberteryen Arjantin devlet başkanı Milei‘yi destekliyor; bir yerde, kendi ideallerinin yansıması bu adam!
Üçüncü dünya savaşının yakın olduğunu, nüfusun azaltılması bakımından bu savaşı çabuklaştırmak ve savaşın gerçekleştirilmesine yardım edilmesi gerektiğini düşünüyor. Yoksullardan hatta insanların çoğundan nefret eden birisi Thiel.
Almanya’da doğan Thiel, çocukluğunun büyük bir bölümünü apartheid dönemi Güney Afrikasında geçirdi; ona yakın olanlara göre bu deneyim, bazı insanların yönetmek için yaratıldığı inancını pekiştirdi. Uzun zamandır çok kültürlülüğe ve ilerici politikalara karşı derin bir tiksinti, demokrasiye karşı derin bir şüphecilik dile getiriyor. Thiel; kendini, hükümetin sert bir karşıtı olarak konumlandırıyor: guru ve girişimci arasında bir figür. Onun dünya görüşünü ilginç kılan şey, kendisini hem bir Hristiyan hem bir özgürlükçü (liberteryen) hem de bir transhümanist olarak tanımlamasıdır.
Thiel, Evangelizmi liberteryenizmle, tekno-peygamberlikle harmanlamış neo-faşist bir zengin olarak bu fikirlerini gerçek kılacak bir kudret ağına sahip olmasa “Bu Nazi artığı fikirlerinin pek çok örneği var!” der ve “Bir zengin, sayıklayıp duruyor.” diyerek geçerdik fakat Thiel, devlet seçkinlerine etki edebiliyor; sahip olduğu teknoloji karanlık amaçlarla kullanılıyor. Palantir, bir istihbarat teknolojisi gibi çalışıp polise (Göçmen polisi olarak ICE) ve orduya bilgi sağlıyor; ABD’nin CIA’den sonraki en önemli istihbarat birimi Ulusal Güvenlik Ajansı gibi istihbarî veri sunuyor. Gözetim teknolojisi bunu mümkün kılıyor. Dahası, Palantir’in sunduğu yapay zekâ teknolojiyle İran’da kız çocuklarının öğrenim gördüğü İlkokul vuruldu, Gazze’deki soykırımda Thiel‘in teknolojisi devredeydi.
Nitekim New York Times yazarı Ross Douthat, Thiel ile yaptığı söyleşide Thiel ve Palantir’in gözetleme ve askerî teknoloji araçlarıyla dünyaya nizam vermek istediğini ima etti. Douthat’ın bu söyleşinin alt metninde, Deccal’in aslında Thiel‘in kendisi ve ürettiği teknoloji olduğu iması vardı.[1]
Teknolojinin güçlenmesi ve hayatı belirleyen bir güç olması, doğal olarak teknoloji şirketlerinin ekonomik ve siyasî sistemde ana aktör olmasını sağlıyor. Bugün olan şey de bu! Silikon Vadisi denen ve dijital teknoloji üzerinde çalışan şirketlerin toplandığı bu mekân, bugün ekonomik ve siyasî olarak en güçlü aktörler olarak öne çıkmaktadır. Doğal olarak bu gücü kullanarak dünyaya ABD üzerinden yeni bir nizam vermek istiyorlar. ABD’nin askerî gücünü kendi amaçları doğrultusunda kullanarak yine kendilerini ana hâkim unsur yapacak bu toplumsal ve siyasî düzen ise tam bir kâbus senaryosu! Yani askerî küreselleşme denilen ve askerî neoliberalizmden beslenen bu sert güç doktrini, Amerikan aşırı sağıyla ittifak içinde.
Nitekim Palantir Manifestosu bu bakışın da manifestosudur. Manifestoda bazı bölümler, yeni egemenlerin dünyaya bakışını gösteriyor. Mesela “Bazı kültürler, hayatî ilerlemeler kaydederken diğerleri işlevsiz kalmaya devam ediyor.” cümlesi, tam bir sosyal Darwinist anlayışla “güçlü olanların hayatta kalacağını ve daha ötesi güçlü olanın zayıf olanı yutabilme hakkını” ifade eder. Bu, Aristo‘nun bazı insanların doğuştan köle olmak için yaratıldığı tespitiyle de uyuşuyor. Trump’la beraber aslında daha önce gizlenmesine özen gösterilenlerin açık bir hâle geldiğini görüyoruz. Palantir, emperyalizmi son derece meşru görmekte ve çoğulculuk, empati gibi şeyler yerine sert gücün olmasını doğru bulmaktadır.
Daha önemlisi, “Otonom silahlar olmalı mı, olmamalı mı?” gibi tartışmaları da bir kenara bırakıp “Bunu kim önce elde edecek meselesi önemlidir!” deyip ona sahip olunması gerektiğini söylüyor: “Asıl mesele, yapay zekâ destekli silahların üretilip üretilmeyeceği değil; bunları kimin ve hangi amaçla üreteceğidir. Düşmanlarımız, askerî ve ulusal güvenlik açısından kritik öneme sahip teknolojilerin geliştirilmesinin yararları hakkında gösterişli tartışmalara dalmak için duraksamayacaklardır. Onlar, bu yolda ilerlemeye devam edeceklerdir!” denerek ABD’nin bu silahları üreterek askerî üstünlüğünü sürdürmesi gerektiği vurgulanır.
Üstüne, son derece milliyetçi bir ton kullanılmaktadır. Manifesto, “Silikon Vadisi, yükselişini mümkün kılan ülkeye karşı ahlâkî olarak borçludur. Silikon Vadisi’nin mühendislik elitinin, ulusun savunmasına katılma konusunda pozitif bir yükümlülüğü vardır.” diyerek başlıyor. Yani, “Devlete kusursuz hizmetle yükümlüyüz.” diyor. Bu nedenle Pentagon’un taleplerine uygun olarak yapay zekâ silahları geliştirmek ve ordunun kullanımına vermek, polisin gözetim talepleri doğrultusunda tüm ABD vatandaşlarının kişisel verilerini –onlarla ilgili akla gelebilecek her veriyi– polise iletmekte tereddüt etmemeliyiz diyor.
Manifesto, “Vatandaşlık hizmeti evrensel bir görev olmalıdır. Toplum olarak tamamen gönüllülerden oluşan bir ordudan vazgeçmeyi ciddi bir şekilde düşünmeli ve bir sonraki savaşa ancak herkes risk ve maliyeti paylaşırsa girmeliyiz.” diyerek ABD için zorunlu askerlik hizmeti evresine geçilmesini önermekte.
“Eğer bir ABD deniz piyadesi daha iyi bir tüfek isterse onu üretmeliyiz; aynı şey yazılım için de geçerlidir. Ülke olarak yurtdışındaki askerî harekâtların uygunluğu konusundaki tartışmayı sürdürebilmeli ve aynı zamanda, kendilerinden tehlikeye atılmalarını istediğimiz kişilere olan bağlılığımızdan asla ödün vermemeliyiz.”[2] diyerek de milliyetçi yükümlülük mantığını sürdürürken emperyalist mantığı devam ettirmektedir.
Hâsılı Palantir, askerî küreselleşme olgusunun ya da emperyalizmin net savunusunu yaparken emperyalizmin artık yapay zekâ üzerine bina edileceğini de söylemektedir.
Palantir, hem devlete hizmet ediyor hem de kendisi bir devlet gibi! PayPal’dan elektronik parası mevcut, Facebook Metaverse’i üzerinden bir ülkesi ve vatandaşlık verme imkânı var ve vatandaşlıktan atma gücüne sahip, güç tekeli mevcut, kendi özel istihbaratı ve kendi ordusu var. Yani karşımızda tam teşekküllü bir devlet var ve ayrıca bu, devletle içli dışlı olarak devlet içinde bir devlet!
Aslında Thiel ve onun karanlık Gnostisizm esinli Tekno-Gnostisizmi, Silikon Vadisi milyarderlerinin nasıl bir dünya arzuladıklarını göstermesi bakımından önemlidir; konuya onunla başlama nedenim de bu! Görüyoruz ki bu adamlar, sahip oldukları güçle dünyayı adım adım istedikleri yere götürmekteler ve bu dünyada biz sıradan insanların yeri yok. Aslında liberalmiş gibi yapıp demokrasiyi yok etmekteler. Bunu bugün oluşmakta olan tekno-devlet olgusu ile açmaya çalışayım. Bu devlet yapısı ile savaşın artık insan denetiminden çıkarak daha korkunç bir hâl alması, birbirinden ayrı düşünülmeyecek şeyler. Distopya dediğim teknolojik totaliter rejimleri konu alan edebiyat türü de burada başlıyor.
Dipnotlar:
[1] A.I., Mars and Immortality: Are We Dreaming Big Enough? | Interesting Times with Ross Douthat (Yapay Zekâ, Mars ve Ölümsüzlük: Yeterince Büyük Hayaller Kuruyor Muyuz? | Ross Douthat ile İlginç Zamanlar. https://www.youtube.com/watch?v=vV7YgnPUxcU
[2]Palantir Manifesto: https://youmark-images.b-cdn.net/wp-content/uploads/2026/04/Palantir-Manifesto.pdf
Bir önceki bölüm: Ulu Çınarla Kasırga
Bir sonraki bölüm: YZ Tanrısı Bulutta Uyur: Ekonomiden Siyasete Dijital Platformların Yükselişi
Her Düşünce Sistemi, Bir Tehlikeye Karşı Kurulur
İslam düşünce tarihi çoğu zaman mezhepler, ekoller, şahıslar ve doktrinler üzerinden anlatılır. Mu’tezile akılcı, Eş’arîlik nakilci; Hanefîlik reyci, Şâfiîlik hadis merkezli; filozoflar akılcı, sûfîler sezgici; Selefîler lafızcı, makāsıdçılar amaç merkezli olarak sınıflandırılır. Bu tasniflerin belirli bir açıklayıcılığı vardır fakat düşünce tarihinin daha derin bir katmanını görünmez hâle getirebilir. Çünkü düşünürler sadece belirli fikirleri savunmamışlar, aynı zamanda belirli tehlikelere karşı düşünmüşlerdir. Her büyük düşünce sistemi, neyin doğru olduğunu söylediği kadar, “neyin olmasından korktuğunu” da ele verir.
Burada korkudan kasıt, psikolojik bir ürkme veya şahsî endişe değildir. Daha ziyade bir düşünce sisteminin arkasındaki kurucu kaygıdır. Bir düşünür veya mezhep, bazı ihtimalleri diğerlerinden daha tehlikeli görür. Kimi, insanın özgürlüğünü kaybetmesini büyük bir tehlike olarak algılar; kimi, insan özgürlüğünü fazla büyütmenin ilâhî kudreti sınırlayacağından korkar. Kimi, aklın devre dışı bırakılmasını dinin donması olarak görür; kimi aklın sınır tanımamasını vahyin insan tarafından yargılanması olarak değerlendirir. Kimi, metnin hayatı dondurmasından endişe ederken kimi de hayat adına metnin tasfiye edilmesinden kaygı duyar.
Bu açıdan bakıldığında İslam düşüncesinin büyük tartışmaları yalnızca “Hakikat nedir?” sorusu etrafında değil, aynı zamanda “Hakikati tehdit eden en büyük tehlike nedir?” sorusu etrafında şekillenmiştir. Mezhepler arasındaki farklılıkların önemli bir kısmı, hakikatin hangi tarafından korkulması gerektiği konusundaki farklılıktır.
Bir bakıma herkes aynı evi korumaya çalışıyordu fakat herkes yangının başka bir yerden çıkacağından korkuyordu.
- İnsan Özgürlüğünün Yok Olmasından Korkanlar
İslam düşüncesinin en erken ve en çetin tartışmalarından biri, insanın iradesi üzerinedir. İnsan kendi fiillerinin faili midir, yoksa her şey Tanrı tarafından mı belirlenmiştir? Bu tartışma teorik bir metafizik problem olarak başlamamıştır. Arkasında son derece ciddî ahlâkî ve siyasal sonuçlar bulunmaktadır.
Eğer insan yaptığı hiçbir şeyin gerçek anlamda faili değilse ahlâkî sorumluluk nasıl mümkün olacaktır? Bir insan kendi eylemini gerçekleştirmiyorsa neden sevap veya günah kazansın? Daha da önemlisi, yöneticilerin zulmü de Allah’ın takdiri olarak görülürse siyasî sorumluluk ne olacaktır?
Kader tartışmalarının erken dönem İslam toplumunda siyasal boyutlar kazanmasının sebeplerinden biri budur. Emevî iktidarının bazı kaderci söylemleri siyasal meşruiyet üretmek amacıyla kullandığı yönündeki tarihsel tartışmalar bir yana, kader fikrinin yanlış kullanımının zulmü meşrulaştırabileceği ihtimali Müslüman düşünürleri ciddi biçimde meşgul etmiştir.
Mu’tezile’nin insan özgürlüğü üzerindeki ısrarını bu korkudan bağımsız anlamak mümkün değildir. Onların gözünde insanın özgürlüğünün ortadan kaldırılması yalnızca antropolojik bir problem değildi; doğrudan Tanrı’nın adaletine ilişkin bir problemdi. Çünkü insan, kendi fiilini seçmiyorsa onu, seçmediği bir şeyden dolayı cezalandırmak Tanrı’ya zulüm isnat etmek anlamına gelebilirdi.
Bu nedenle Mu’tezile’nin “adalet” ilkesi ile insan özgürlüğü arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır. İnsan gerçekten sorumlu olacaksa “gerçekten” seçebilmelidir. Tanrı’nın adil olması, insanın ahlâkî fail olmasını gerektirir.
Mu’tezile’nin temel korkusu burada ortaya çıkar: İlâhî kudreti korumak adına insanın özgürlüğünü yok etmek.
Onlara göre böyle bir anlayış dini güçlendirmez, aksine ahlâkın zeminini ortadan kaldırır. Çünkü seçme imkânının bulunmadığı yerde sorumluluk da anlamsızlaşır. Sorumluluğun olmadığı yerde ise emir, yasak, mükâfat ve ceza anlamını kaybeder.
Böylece Mu’tezile düşüncesi bir anlamda insanın ahlâkî faillik hakkını korumaya çalışan büyük bir düşünsel savunmaya dönüşür. Fakat bu çözüm, başka bir korkuyu harekete geçirecektir.
- İnsanın Aklının Tanrı’nın Üzerine Çıkmasından Korkanlar
Mu’tezile insan özgürlüğünü korurken Eş’arî gelenek, başka bir tehlike görmüştür: İnsanı ve insan aklını merkeze yerleştirerek Tanrı’nın mutlak kudretini sınırlamak!
İnsan özgürlüğünü sonuna kadar savunmak, Tanrı’nın yaratma kudretini nereye kadar sınırlandıracaktır? İnsan, kendi fiilinin gerçek anlamda yaratıcısı kabul edildiğinde Allah’ın “her şeyin yaratıcısı” oluşu nasıl anlaşılacaktır? Daha temel bir soru da şudur: İnsan aklı, Tanrı için neyin adil veya neyin zorunlu olduğunu belirleyebilir mi?
Eş’arî düşüncenin temel kaygılarından biri, insan aklının “farkında olmadan” Tanrı’nın üzerine bir hukuk koymasıdır.
“Tanrı adil olmak zorundadır!” dediğimizde “zorundadır” kelimesindeki zorunluluğu kim belirlemektedir?
Eğer insan aklı, Tanrı’ya ne yapması gerektiğini söylüyorsa bu durumda Tanrı mutlak varlık olmaktan çıkıp insan aklının belirlediği ahlâk yasasının uygulayıcısı hâline gelmez mi?
Eş’arîliğin güçlü ilâhî kudret vurgusunun arkasında bu tehlike bulunmaktadır. Onlara göre Tanrı’nın iradesinin üzerinde herhangi bir norm düşünülemez. Normun nihaî kaynağı zaten Tanrı’dır.
Burada düşüncenin ağırlık merkezi değişmiştir. Mu’tezile “İnsan özgürlüğünü yok etmeyelim!” derken Eş’arîlik, “Tanrı’nın özgürlüğünü yok etmeyelim!” demektedir.
İki taraf da adaleti ve sorumluluğu reddetmez. Fakat korumak istedikleri merkez farklıdır.
Mu’tezile, insanı mutlak kaderciliğe karşı korumaya çalışırken Eş’arîlik, Tanrı’yı insan aklının oluşturduğu zorunluluklardan korumaya çalışır.
Bu nedenle tarih boyunca birbirine zıt görünen birçok İslam düşünce ekolü aslında aynı hakikatin farklı taraflarını koruma gayretindedir. Problem, korunan değerin mutlaklaştırıldığı anda başlar. İnsan özgürlüğünün aşırı vurgulanması ilâhî kudret problemine, ilâhî kudretin aşırı vurgulanması ise insan sorumluluğu problemine dönüşebilir.
İslam düşünce tarihinin gerilimi tam da burada ortaya çıkar: İnsan özgür olmalı fakat Tanrı egemenliğini kaybetmemeli; Tanrı, mutlak kudret sahibi olmalı fakat insan, kuklaya dönüşmemelidir.
Mâturîdî geleneğin tarihsel önemlerinden biri, bu iki korku arasında daha dengeli bir alan açmaya çalışmasıdır. İnsan, fiilini gerçekten seçer ve dolayısıyla sorumludur fakat ontolojik varoluşun nihaî kaynağı yine Tanrı’dır. Böylece insan, ahlâkî fail olarak korunurken ilâhî yaratma fikri de muhafaza edilmeye çalışılır.
Düşünce tarihi çoğu zaman işte bu tür denge arayışlarının tarihidir.
- Metnin Yorumcu Tarafından Ele Geçirilmesinden Korkanlar
İslam düşüncesindeki ikinci büyük korku alanı metin ile yorumcu arasındaki ilişkidir. Vahiy, insanlara hitap eder fakat insanlar vahyi yorumlamak zorundadır. Problem tam burada başlar. Çünkü yorum zorunludur fakat yorum, aynı zamanda tehlikelidir.
Bir insan, metni açıklarken ne zaman metnin önüne geçmeye başlar? Bir yorumcu hangi noktada Allah’ın sözünü açıklamaktan çıkıp kendi düşüncesini Allah’a söyletmeye başlar?
Hadis ehlinin, erken Selefî eğilimlerin ve daha sonra İbn Teymiyye gibi düşünürlerde görülen güçlü metin vurgusunun arkasında önemli ölçüde bu kaygı bulunmaktadır. Onların korkusu aklın varlığı değildir, aklın hâkimiyet kurmasıdır.
Metin başlangıçta hakem iken zamanla yorumcunun hammaddesine dönüşebilir. Yorumcu kendi metafiziğini, siyasal kanaatini veya felsefî kabullerini metne taşıyabilir; ardından bunları metnin kendisiymiş gibi sunabilir.
Bu durumda, görünüşte vahiy konuşmaktadır fakat gerçekte yorumcu konuşmaktadır.
Metin merkezli geleneklerin asıl itirazı burada anlam kazanır. “Nas varsa akla gerek yoktur!” gibi kaba bir formülle açıklanamayacak kadar derin bir epistemolojik endişe söz konusudur. Temel soru şudur: İnsan, kendi düşüncesini vahyin üzerine çıkarmadan vahyi nasıl anlayacaktır?
Bu korku özellikle kelâm ve felsefe karşısındaki eleştirilerde görünür hâle gelmiştir. Önceden oluşturulmuş metafizik kavramların Kur’an’a taşınması, dinî terminolojinin yabancı felsefî kategorilerle yeniden kurulması ve nasların bu teorilere uydurulması ciddî bir tehdit olarak algılanmıştır.
Burada korunan şey, metnin bağımsızlığıdır. Metin, yorumcunun teorisine teslim edilmemelidir.
Bu kaygı haklıdır. Çünkü din tarihinde insanın kendi yorumunu Tanrı’nın iradesiyle özdeşleştirmesi kadar tehlikeli az şey vardır. Yorumcu ortadan kaybolup “Tanrı böyle diyor!” demeye başladığında beşerî yorum kutsallaşır.
Fakat bu korkunun da aşırıya götürüldüğünde ürettiği başka bir problem vardır: Yorumdan kaçarken yorum yaptığını fark etmemek!
Hiçbir metin yorum olmadan konuşmaz. Kelime seçimi, bağlam belirleme, ayetler arasında ilişki kurma, genel ile özeli ayırma, tarihsel ile evrensel arasındaki bağı belirleme başlı başına yorum faaliyetidir. “Ben yorum yapmıyorum, yalnızca metni aktarıyorum.” diyen kişi de aslında belirli bir yorum biçimini benimsemektedir.
Dolayısıyla yorumcudan korkmak anlaşılırdır fakat yorumun kendisini ortadan kaldırmak mümkün değildir. Buradaki gerçek sorun yorum yapmak değil, yorumu vahiy ile özdeşleştirmektir.
- Hukukun Hayatın Gerisinde Kalmasından Korkanlar
Başka bir düşünce geleneği ise farklı bir tehlikeye odaklanmıştır: Hayat sürekli değişirken hukukun donması…
İslam coğrafyasının genişlemesi, Müslümanları Kur’an’ın nazil olduğu Hicaz toplumundan son derece farklı toplumsal gerçekliklerle karşı karşıya getirdi. Irak, İran, Suriye, Mısır ve daha sonra çok geniş coğrafyalar Müslüman toplumun parçası hâline geldi. Ticaret biçimleri değişti, şehirler büyüdü, mülkiyet ilişkileri karmaşıklaştı ve devlet mekanizmaları gelişti.
Bu değişim karşısında her yeni sorunun hazır bir metinsel cevabı bulunamazdı. Rey, kıyas, istihsan, örf ve maslahat gibi kavramların fıkıh düşüncesine girmesinin arkasında yalnızca metodolojik merak değil, çok somut bir korku bulunmaktadır: Hukukun hayat karşısında işlevsiz hâle gelmesi.
Ebû Hanîfe ve onun etrafında gelişen hukuk geleneğini bu bağlamda düşünmek mümkündür. Irak gibi hızlı değişen, ticaretin gelişmiş olduğu ve farklı kültürlerin karşılaştığı bir ortamda hukuk, yeni vakalar karşısında cevap üretmek zorundaydı.
Bu geleneğin korkusu şuydu: Eğer hukuk, yalnızca geçmişte karşılaşılmış olayların hükümlerini tekrarlarsa yeni hayatı yönetemez. Fıkıh burada bir hafıza olmaktan çıkarak problem çözme mekanizmasına dönüşür.
Bu yaklaşım vahyin hükümlerinden uzaklaşmak anlamına gelmez. Aksine vahyin insan hayatındaki rehberliğini sürdürebilmesi için yeni gerçekliklerin anlaşılması gerektiği düşüncesine dayanır.
Çünkü hayat değişmektedir. Yeni sözleşmeler ortaya çıkar. Yeni ekonomik ilişkiler oluşur. Yeni devlet biçimleri doğar. Yeni teknolojiler gelişir.
Eğer hukuk sadece geçmişte verilmiş cevapların deposu hâline gelirse yaşayan toplum ile normatif sistem arasındaki mesafe gittikçe büyür. Böylece bir noktadan sonra iki ayrı dünya ortaya çıkabilir: Kitaplardaki hukuk ve yaşanan hayat.
Rey ve içtihat geleneğinin büyük korkularından biri tam da budur fakat burada da karşıt bir korku ortaya çıkar.
- Hukukun Hayata Teslim Olmasından Korkanlar
Şâfiî’nin düşüncesi büyük ölçüde bu karşı korku üzerinden okunabilir. Eğer hukuk sürekli olarak değişen hayatın taleplerine göre yeniden üretilirse vahyin belirleyiciliği ne olacaktır?
Rey ne kadar genişleyebilir? Hukukçu kendi kanaatini hangi noktaya kadar din adına kullanabilir?
Yerel örfler, siyasî ihtiyaçlar veya toplumsal alışkanlıklar hukukun kaynağı hâline gelirse bir süre sonra hukuk, ilâhî referansını kaybetmez mi?
Şâfiî’nin usûl düşüncesi bu açıdan sadece teknik bir hukuk metodolojisi değildir. Aynı zamanda yorum yetkisini disipline etme girişimidir.
Onun korkusu hukukun hayatın gerisinde kalması kadar, hayat tarafından yutulmasıdır. Bu nedenle nas, sünnet, kıyas ve delil hiyerarşisi üzerinden hukuk üretimini sınırlayan bir yöntem geliştirilmiştir. Hukukçu düşünür fakat sınırsız düşünemez. İçtihat eder fakat içtihadın bir grameri vardır.
Burada yine iki farklı korku karşı karşıyadır. Bir taraf, “Hukuk donmasın!”; diğer taraf ise “Hukuk erimesin!” der.
Birincisi, hayat karşısında hukuku korumaya çalışırken ikincisi, hayatın baskısı karşısında vahyi korumaya çalışmaktadır.
Aslında sağlıklı bir hukuk düşüncesi, bu iki korkuyu birlikte taşımak zorundadır. Hukuk hayattan koparsa müzelik olur. Hayata teslim olursa kimliğini kaybeder. İçtihat tam da bu iki uç arasında hareket eden zihinsel faaliyettir.
- Lafzın Maksadı Öldürmesinden Korkanlar
İslam hukuk düşüncesinin ilerleyen dönemlerinde farklı bir problem giderek daha görünür hâle gelmiştir. Hükümler ayrıntılı biçimde geliştirildikçe hukuk son derece kapsamlı ve incelikli bir yapıya kavuşmuş fakat zaman zaman hükmün arkasındaki amaç görünmez hâle gelmiştir.
İnsanlar “Bu hükmün amacı nedir?” sorusu yerine yalnızca “Bu hükmün şekli nedir?” sorusunu sormaya başlayabilir. İşte makāsıd düşüncesinin yükselişini bu korkudan bağımsız okumamak gerekir.
Cüveynî, Gazzâlî, İzzeddin b. Abdüsselâm ve özellikle Şâtıbî çizgisinde giderek belirginleşen düşünce şudur: Şeriatın tek tek hükümlerinin arkasında daha genel gayeler vardır. Canın korunması, aklın korunması, dinin korunması, neslin korunması ve malın korunması şeklinde klasikleşen zaruriyyât tasnifi, hukukun yalnızca lafızlar toplamı olmadığını anlatmaya çalışır.
Buradaki temel korku şudur: Lafza sadık kalırken maksadı öldürmek! Bir hüküm tarihsel bağlamından, uygulama amacından ve toplumsal sonucundan koparıldığında biçimsel olarak doğru fakat işlevsel olarak yanlış sonuçlar üretilebilir.
Hukukun amacı adaleti gerçekleştirmekken hukukun kendisi adaletsizlik üretebilir.
Dinin amacı insanı korumakken din adına yapılan uygulama insana zarar verebilir.
Bir yasağın amacı sömürüyü engellemekken yasağın biçimsel uygulaması yeni sömürü biçimlerini görünmez kılabilir.
Makāsıd düşüncesi tam burada devreye girer ve şu soruyu sorar: Allah bu hükümle neyi gerçekleştirmek istemektedir? Bu soru, İslam hukuk düşüncesinin en önemli hermenötik dönüşümlerinden biridir. Çünkü artık yalnızca “Metin ne diyor?” sorusu değil, “Metin ne yapmak istiyor?” sorusu da gündeme gelmiştir.
Bu, lafzın önemsizleştirilmesi anlamına gelmez. Aksine lafzın anlamını onun amacı içinde kavrama çabasıdır. Fakat her düşünce hareketinde olduğu gibi burada da karşı bir korku doğar.
- Maksadın, Lafzı Ortadan Kaldırmasından Korkanlar
Eğer hükümlerin arkasındaki maksadı esas alacaksak bu maksadı kim belirleyecektir?
Adalet, özgürlük, maslahat, insan onuru veya kamu yararı gibi kavramlara başvurduğumuzda bunların içeriğini kim tanımlayacaktır?
Bir yorumcu “Bu ayetin amacı budur!” dediğinde ayetin açık anlamını kendi belirlediği amaç adına geçersiz kılamaz mı?
Makāsıd düşüncesine yöneltilebilecek en ciddi eleştiri buradadır. Lafızcılığın tehlikesi, metni dondurmaksa sınırsız amaçsallığın tehlikesi metni eritmek olabilir. Metnin lafzını sürekli olarak arkasındaki amaç adına yeniden yorumladığımızda bir noktadan sonra lafzın bağlayıcı bir anlamı kalmayabilir. Metin artık yorumcuyu sınırlayan bir kaynak olmaktan çıkar, yorumcunun kendi ahlâk anlayışını meşrulaştırmak için kullandığı sembolik bir referansa dönüşebilir. Bu nedenle metin merkezli düşünce geleneklerinin kaygısı bütünüyle yersiz değildir.
Onların korkusu şudur: Maksat adına vahyin içeriğinin boşaltılması!
Bir yorumcu önce genel bir ilke belirler, ardından bütün ayetleri bu ilkeye göre yeniden yorumlarsa gerçekte metni mi okumaktadır, yoksa metne kendi düşüncesini mi okutmaktadır?
Bu soru, modern İslam düşüncesinin en önemli problemlerinden biri olmaya devam etmektedir. Dolayısıyla sorun “Lafız mı, maksat mı?” şeklinde çözülemez. Çünkü maksatsız lafız körleşebilir, lafızsız maksat keyfîleşebilir.
Metin, yorumcuyu sınırlandırmalı, maksat ise metnin neyi gerçekleştirmek istediğini göstermelidir.
- Aklın Susturulmasından Korkanlar
İslam filozofları ve bazı kelâmcılar açısından en büyük tehlikelerden biri, aklın din adına susturulmasıydı. Kur’an, insanı düşünmeye, akletmeye, gözlemlemeye ve varlık üzerinde tefekkür etmeye çağırıyorsa aklın kullanılması, dine karşı bir faaliyet olarak görülemezdi.
Kindî’den Farâbî’ye, İbn Sînâ’dan İbn Rüşd’e uzanan felsefe geleneğinin önemli iddialarından biri, hakikat ile hakikatin çelişmeyeceğidir. Akıl, doğru çalıştığında ve vahiy, doğru anlaşıldığında ikisi arasında gerçek bir çatışma bulunmamalıdır.
İbn Rüşd’ün düşüncesi özellikle bu korkunun açık bir örneğidir. Eğer din adına felsefe yasaklanırsa Müslüman toplum kendi entelektüel imkânlarını daraltacaktır.
Buradaki korku şudur: Vahyi korumak adına aklı felç etmek.
Çünkü aklın susturulduğu yerde vahyin anlaşılması da mümkün değildir.
Metni anlamak için dil gerekir.
Dil için muhakeme gerekir.
Deliller arasında ilişki kurmak için mantık gerekir.
Tabiatı anlamak için gözlem gerekir.
Toplumu anlamak için tecrübe gerekir.
Dolayısıyla akıl, dinden dışlanamaz çünkü dini anlamaya çalışan öznenin temel araçlarından biridir.
Fakat felsefenin yükselişi karşısında başka bir korku güçlenecektir.
- Aklın, Vahyi Yargılamasından Korkanlar
Gazzâlî’nin filozoflarla hesaplaşmasının arkasında bu karşı korku bulunmaktadır. Problem, aklın kullanılması değildir. Gazzâlî, bizzat son derece güçlü bir akıl yürütme geleneğinin temsilcisidir. “Mantık”ı İslam ilimlerine yerleştiren önemli isimlerden biridir.
Onun temel itirazı aklın sınırsızlaştırılmasıdır. Akıl, her alan hakkında aynı kesinlikle konuşabilir mi?
Fizik dünyasında çalışan nedensellik ilkeleri metafizik hakkında da aynı kesinliği sağlayabilir mi?
İnsan düşüncesi; Tanrı’nın mahiyeti, âlemin başlangıcı veya ölüm sonrası hayat gibi alanlarda bağımsız biçimde kesin bilgi üretebilir mi?
Gazzâlî’nin korkusu şudur: Akıl, araç olmaktan çıkıp hakikatin tek mahkemesi hâline gelebilir.
Böyle olduğunda vahiy, artık bilgi kaynağı değildir. Akıl tarafından onaylanırsa kabul edilen, onaylanmazsa yorumlanan veya reddedilen bir metne dönüşür.
Burada yine eski gerilim karşımıza çıkar: Bir taraf aklın susturulmasından korkar. Diğer taraf aklın mutlaklaştırılmasından.
Bir taraf “Akıl olmadan din körleşir!” derken diğer taraf bu iddiaya “Vahiy olmadan akıl sınırını kaybeder!” diye cevap verir.
İslam düşüncesinin en verimli dönemleri muhtemelen bu iki korkunun birbirini denetlediği zamanlardır.
- Tasavvufun Korkusu: Dinin, Ruhunu Kaybetmesi
Fıkıh genişledikçe hukuk gelişmiş, kelâm geliştikçe inanç sistemleşmiş, hadis ilimleri geliştikçe rivayetler tasnif edilmişti. Fakat bütün bu gelişmeler başka bir soruyu gündeme getirdi: Din kurumsallaşırken insanın iç dünyası ne olacaktır?
Erken zühd hareketlerinin ve daha sonra tasavvufun ortaya çıkışında güçlü bir kurucu kaygı görmek mümkündür: Dinin “biçim”e dönüşerek ruhunu kaybetmesi!
İnsan namaz kılabilir ama kibirli olabilir.
Oruç tutabilir ama zalim olabilir.
Helâl-haram konusunda son derece titiz olabilir ama merhametsiz yaşayabilir.
Dinî bilgiye sahip olabilir fakat o bilgiyi güç ve itibar aracı hâline getirebilir.
Tasavvufun önemli bir bölümü işte bu ihtimale karşı gelişmiştir.
Onun korkusu dinsizlik değildir; ruhsuz dindarlıktır.
Bu nedenle niyet, ihlâs, riya, kibir, haset, hubb-i câh, dünya sevgisi ve nefs gibi kavramlar tasavvuf literatüründe merkezî hâle gelmiştir.
Fakih “Ne yaptın?” diye sorarken sûfî buna ikinci bir soru ekler: “Niçin yaptın?”
Bir eylemin hukukî olarak doğru olması, onun ahlâkî olarak da doğru olduğunu garanti etmez.
Fakat tasavvufun kurumsallaşması başka bir korkuyu doğurmuştur: İç tecrübenin ölçüsüzleşmesi.
Eğer kişinin keşfi, ilhamı veya manevî tecrübesi belirleyici hâle gelirse vahyin kamusal ölçütü ne olacaktır?
Böylece tasavvuf ile fıkıh ve kelâm arasındaki tartışmalar da iki farklı korkunun çatışması olarak okunabilir. Bir taraf dinin ruhsuzlaşmasından, diğer taraf dinin öznel deneyime teslim olmasından korkmaktadır.
İslam Düşüncesinin Gizli Haritası: Korkular Dengesi
Bütün bu tartışmalara birlikte baktığımızda ilginç bir tablo ortaya çıkar.
Mu’tezile, insan özgürlüğünün yok edilmesinden korkar.
Eş’arîlik, insan özgürlüğü adına ilâhî kudretin sınırlandırılmasından korkar.
Hadis ve Selef geleneği, metnin yorumcu tarafından ele geçirilmesinden korkar.
Kelâmcı ve filozoflar, metnin düşünceyi susturan kapalı bir otoriteye dönüşmesinden korkar.
Rey ve içtihat geleneği, hukukun hayatın gerisinde kalmasından korkar.
Metin merkezli usûl geleneği, hukukun hayat karşısında erimesinden korkar.
Makāsıd düşüncesi, lafzın amacı öldürmesinden korkar.
Lafız merkezli yaklaşım, maksadın lafzı ortadan kaldırmasından korkar.
Sûfîler, şeklin ruhu öldürmesinden korkar.
Fakihler ve kelâmcılar, öznel tecrübenin ortak ölçüyü ortadan kaldırmasından korkar.
Bu tablo bize önemli bir şey öğretmektedir: İslam düşüncesindeki mezhepler sadece birbirlerinin yanlışlarını üretmemişlerdir, çoğu zaman birbirlerinin aşırılıklarını dengelemişlerdir.
Bir düşünce diğerinin görmediği tehlikeyi görmüştür. Bu nedenle düşünce tarihini kazananlar ve kaybedenler tarihi olarak okumak yerine birbirini denetleyen kaygılar tarihi olarak okumak daha verimli olabilir. Çünkü bir düşüncenin gücü çoğu zaman gördüğü tehlikede, zaafı ise göremediği tehlikededir.
Mu’tezile, insan özgürlüğünün ortadan kalkması tehlikesini çok iyi görmüştür fakat onların insan aklının kendi normlarını mutlaklaştırması ihtimalini yeterince hesaba katmadığı düşünülebilir.
Eş’arîlik, ilâhî egemenliği güçlü biçimde korumuştur fakat bu koruma, zaman zaman insan failinin alanını daraltma tehlikesi üretmiştir.
Selefî metin hassasiyeti, yorumcunun keyfîliğine karşı önemli bir uyarıdır fakat yorumun kaçınılmazlığını göz ardı ettiğinde kendi yorumunu yorum değil, metnin kendisi sanma tehlikesi ortaya çıkar.
Makāsıd yaklaşımı, hukukun ahlâkî amaçlarını görünür kılar fakat maksat, yorumcunun elinde sınırsız bir anahtara dönüşürse metnin bağlayıcılığı ortadan kalkabilir.
Tasavvuf, dinin iç dünyasını korur fakat manevî tecrübe ortak ölçünün üzerine çıkarılırsa din, öznel deneyimlere bölünebilir.
Her düşüncenin hakikati, korktuğu şeyde gizlidir. Her düşüncenin aşırılığı da yalnızca kendi korkusunu gerçek kabul edip karşı tarafın korkusunu küçümsemesinde başlar.
Korkular Arasında Bir Denge Felsefesi
Bugün İslam düşüncesinin ihtiyacı yeni bir mezhep üretmek olmayabilir. Daha çok geçmiş mezheplerin taşıdığı haklı korkuları birlikte görebilen bir düşünme biçimine ihtiyaç vardır.
İnsan özgürlüğünü korumalıyız fakat Tanrı’yı insanın ölçülerine hapsetmemeliyiz.
Aklı kullanmalıyız fakat aklı, kendi sınırlarından habersiz mutlak bir otoriteye dönüştürmemeliyiz.
Metne bağlı kalmalıyız fakat metnin yorum olmaksızın konuştuğu yanılsamasına düşmemeliyiz.
Hayatın değiştiğini görmeliyiz fakat değişimi tek başına norm hâline getirmemeliyiz.
Lafzı korumalıyız fakat lafız uğruna maksadı öldürmemeliyiz.
Maksadı anlamalıyız fakat maksat adına lafzı ortadan kaldırmamalıyız.
Hukuku korumalıyız fakat adaleti hukuka kurban etmemeliyiz.
Maneviyatı önemsemeliyiz fakat öznel tecrübeyi kamusal hakikatin yerine koymamalıyız.
Belki İslam düşünce tarihinin bize bıraktığı en önemli miras, tek bir ekolün bütün cevapları vermiş olması değildir. Tam tersine farklı ekollerin farklı tehlikeleri görmüş olmasıdır. Bu durumda olgun düşünce, tek bir korkuya teslim olmayan düşüncedir. Çünkü hakikat, çoğu zaman iki uç arasındadır:
Özgürlük ile kader arasında,
Akıl ile vahiy arasında,
Metin ile yorum arasında,
Lafız ile maksat arasında,
Hukuk ile hayat arasında,
Şekil ile ruh arasında,
Süreklilik ile değişim arasında.
İslam düşüncesinin büyük isimleri, bu gerilimlerin bir tarafını daha güçlü biçimde savunmuşlardır. Bu yüzden onları yalnızca cevapları üzerinden değil, korkuları üzerinden de okumak gerekir.
Belki Ebû Hanîfe’yi anlamanın yolu sadece hangi hükümleri verdiğini değil, hukukun hayatın gerisinde kalmasından niçin endişe ettiğini anlamaktır.
Şâfiî’yi anlamanın yolu sadece sünnet teorisini değil, din adına sınırsız yorum yapılmasından duyduğu kaygıyı anlamaktır.
Mu’tezile’yi anlamanın yolu sadece “İnsan, fiillerinin yaratıcısıdır!” tartışmasını değil, sorumluluğu olmayan bir insan tasavvurundan niçin korktuğunu görmekten geçer.
Eş’arî’yi anlamak için yalnızca kesb teorisini değil, insan düşüncesinin Tanrı’nın üzerinde bir mahkeme kurması ihtimaline karşı taşıdığı hassasiyeti görmek gerekir.
Gazzâlî’yi anlamak için yalnızca filozoflara yönelttiği eleştirileri değil, insan aklının kendi sınırlarını unutmasından duyduğu kaygıyı anlamak gerekir.
İbn Rüşd’ü anlamak için ise yalnızca felsefeyi savunduğunu söylemek yetmez, din adına aklın susturulduğu bir dünyanın Müslümanları entelektüel bakımdan yoksullaştıracağından neden korktuğunu kavramak gerekir.
Şâtıbî’yi anlamak için makāsıd listesini ezberlemek değil, hukukun kendi araçlarını amaç hâline getirmesinden duyduğu endişeyi görmek gerekir.
Böyle okunduğunda İslam düşünce tarihi bir “fikirler mezarlığı” olmaktan çıkar. Yaşayan soruların tarihine dönüşür. Çünkü onların korktuğu şeylerin çoğu, bugün de bizim problemlerimizdir.
Bugün de özgürlük adına hakikatin ortadan kaldırılmasından korkuyoruz.
Hakikat adına özgürlüğün yok edilmesinden de!
Akıl adına vahyin anlamsızlaştırılmasından korkuyoruz.
Vahiy adına aklın susturulmasından da!
Çağdaşlaşma adına geleneğin silinmesinden korkuyoruz.
Gelenek adına hayatın dondurulmasından da!
Metnin keyfî yorumlara kurban edilmesinden korkuyoruz.
Fakat metnin tarih ve bağlamdan koparılarak insanlara karşı kullanılmasından da!
Kim bilir; düşünsel olgunluk, bu korkulardan birini seçmek değil, hepsini aynı anda görebilmektir.
Çünkü bir medeniyet, sadece neyi sevdiğiyle değil, neden korktuğuyla da şekillenir.
İslam düşünce tarihine bu açıdan baktığımızda mezheplerin, ekollerin ve düşünürlerin arkasında farklı korkuların dolaştığını görürüz. Fakat bütün bu korkuların daha derininde ortak bir kaygı vardır: İlâhî hakikat ile insan dünyası arasındaki ilişkinin bozulması.
Biri, Tanrı adına insanın silinmesinden korkmuştur; diğeri, insan adına Tanrı’nın sınırlandırılmasından!
Biri, yorum adına metnin kaybolmasından korkmuştur; diğeri, metin adına düşüncenin durmasından!
Biri, hayat adına hukukun çözülmesinden korkmuştur; diğeri, hukuk adına hayatın donmasından!
Biri, lafzın maksadı öldürmesinden korkmuştur; diğeri, maksadın lafzı yok etmesinden!
Asıl hikâye, belki de budur.
İslam düşüncesi, sadece hakikati bulmaya çalışan insanların tarihi değildir.
Aynı zamanda hakikatin bir tarafını korurken, başka bir tarafını kaybetmekten korkan insanların tarihidir.
